Systematic Review of Research on Iranian Elite Migration: A Meta-Synthesis of Studies from the Last Three Decades

Document Type : Research Paper

Author

Associate professor, University of Mohaghegh Ardabili,ardabil, Iran

Abstract
"Over the past three decades, the migration of Iranian elites has become one of the structural challenges facing the country's scientific and economic system. The aim of this study is to conduct a systematic review and meta-synthesis of previous research on the migration of Iranian elites. This study was carried out through a systematic review and meta-synthesis approach, based on the seven-step model proposed by Sandelowski and Barroso (2007). The research population consisted of 114 scientific documents published between 2005 and 2025, with a sample size of 59 (purposeful sampling). Accordingly, four main dimensions of Iranian elite migration were identified and enumerated during the period from 2005 to 2025: the social dimension (social anomie, decline in social capital, dissatisfaction, discrimination, and low quality of life); the cultural dimension (repulsiveness of the educational system, decline in the status of knowledge, cultural and educational attractions of the destination, lack of educational justice, and industry inefficiency); the economic dimension (economic pressures, weak scientific investment, economic anomie, and significant disparities in income and job opportunities); and the political dimension (political discrimination, complex bureaucracy, law evasion, corruption, and low political capital)

Keywords

Subjects

آقاابراهیمی، علیرضا (۱۴۰۲). بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر مهاجرت بین‌المللی دانشجویان ایرانی با استفاده از مدل جاذبه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه تهران.
آقاپور، ترمه (۱۴۰۲). بررسی نقش مهارت‌های حرفه‌ای بر تمایل به مهاجرت در بین دانش‌آموختگان رشته‌های علوم انسانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه علم و فرهنگ تهران.
ابراهیمی لاریمی، علی (۱۴۰۲). بررسی میزان و عوامل مؤثر بر تمایل دانش‌آموزان نخبه مدارس استعدادهای درخشان به مهاجرت به خارج از کشور (مورد مطالعه: مدارس سمپاد دوره دوم متوسطه در منطقه مرکزی مازندران) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه مازندران.
اسماعیلی، نصیبه و محمودیان، حسین (۱۴۰۳). جهانی شدن و مهاجرت نخبگان: شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان ایرانی با رویکرد تحلیل سلسله مراتبی. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، ۳۷، ۳۷۵-۴۱۶.
انصاری چمرودی، محسن (۱۴۰۳). بررسی تأثیر انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳ ایران بر میل به مهاجرت نخبگان تحصیل کرده (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیام نور استان گیلان.
باقری، هادی؛ قوام صفت، موسی و حاصلی، غلامرضا (۱۳۹۸). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر مهاجرت ورزشکاران نخبه در ایران. مدیریت منابع انسانی در ورزش، ۶ (۲)، ۲۵۷-۲۷۶.
بزرگ‌زاد، سعیده (۱۴۰۰). تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر مهاجرت نخبگان. اولین کنفرانس روانشناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی و علوم انسانی. https://civilica.com/doc/1406782
بزرگ‌زاد، سعیده (۱۴۰۱). واکاوی عوامل زمینه‌ساز مهاجرت نخبگان به خارج از کشور. دومین کنفرانس علوم اجتماعی، روانشناسی، علوم تربیتی و علوم انسانی. https://civilica.com/doc/1448591
بزرگ‌زاد، سعیده؛ کاظمی‌پور، شهلا و محسنی، رضا علی (۱۳۹۸). نگرش نخبگان به عوامل اجتماعی، اقتصادی و علمیپژوهشی در مبدأ و مقصد و تأثیر آن بر گرایش آنها به مهاجرت خارج از کشور. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، ۲۸، ۱۴۱-۱۶۹.
بیات، اصغر و عرفانی‌فر، علی (۱۴۰۴). آسیب‌شناسی مدیریت نخبگانی در ایران: تحلیل چالش‌ها و ارائه راهبردهای عملیاتی. جستارهای سیاسی معاصر، ۱۶ (۲، پیاپی ۵۶)، ۱-۲۹. https://ensani.ir/fa/article/495487
پاداشی اصل، خورشید؛ عباس‌زاده، محمد و آقایاری، تول (۱۴۰۳). مطالعه کیفی عوامل زمینه‌ساز مهاجرت زنان به آمریکا؛ موردِ مطالعه، مهاجرین زن ایرانی در دانشگاه‌های شهر بوستون آمریکا. https://civilica.com/doc/2111912
پاداشی اصلی، خورشید (۱۴۰۲). مطالعه عوامل زمینه‌ساز مهاجرت زنان به آمریکا به روش پدیدارشناسی (مورد مطالعه: مهاجرین زن ایرانی در دانشگاه‌های شهر بوستون آمریکا) (رساله دکتری). دانشگاه تبریز.
پریزاد، رضا؛ شعبانی، فرزاد و امینی، علیرضا (۱۳۹۹). بررسی عوامل پژوهشی در مهاجرت نخبگان در ایران طی سال‌های ۱۳۶۸۱۳۹۲. علوم سیاسی، ۵۳، ۵۷-۷۸.
پوریوسفی، عبدالعظیم (۱۳۹۲). بررسی عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان به خارج از کشور مورد مطالعه: فارغ‌التحصیلان دانشگاه آزاد در تابستان ۱۳۹۱ (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
توکل، محمد؛ عرفان‌منش، ایمان (۱۳۹۴). رهیافت تلفیقی جامعه‌شناسی علم به مهاجرت نخبگان با تأکید بر جامعه ایران. سیاست علم و فناوری، ۸ (۲) (پیاپی ۲۶)، ۱۱.
جانعلی‌زاده چوب‌بستی، حیدر؛ علی‌وردی‌نیا، اکبر؛ پورقاضی، شیوا (۱۳۹۵). شیوه‌های اثربخش در پیشگیری از برون‌کوچی نخبگان علمی (مطالعه موردی: استان مازندران). مجلس و راهبرد، ۲۳ (۸۶)، ۲۷۹-۳۰۶.
جمشیدی، علیرضا؛ جمینی، داود و سلطانی بهرام، سعید (۱۴۰۲). واکاوی علل و عوامل تأثیرگذار بر مهاجرت نخبگان از سکونتگاه‌های روستایی شهرستان چرداول، استان ایلام. پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی، ۱۶ (۲)، ۸۴-۱۰۱.
چم آسمانی، معصومه؛ نارنجی ثانی، فاطمه؛ میرکمالی، سید محمد و ذوالفقارزاده، محمدمهدی (۱۴۰۳). واکاوی علل مهاجرت نخبگان دانشگاهی از منظر کارکردهای آموزش عالی در ایران: مرور نظام‌مند ۱۳۸۱-۱۴۰۱. مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام‌های آموزشی، ۳۲، ۱۵۵-۱۸۴.
حاجی‌یوسفی، امیر حمد و بهمرد، سمیه (۱۳۸۵). چرایی مهاجرت نخبگان از ایران پس از پایان جنگ تحمیلی. پژوهشنامه علوم سیاسی، ۴، ۲۷.
حسینی، سید خلیل؛ صبوری خسروشاهی، حبیب و معدنی، سعید (۱۴۰۰). تأثیر مؤلفه‌های اقتصادی و اجتماعی بر گرایش نخبگان فرهنگی در مهاجرت به کشورهای توسعه‌یافته. نشریه تغییرات اجتماعیفرهنگی، ۱۸ (۱، پیاپی ۶۸)، ۴۰-۵۲.
حیدری سورشجانی، رسول و فلاحتی، فرشاد (۱۴۰۰). شناسایی عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان با تأکید بر محیط کالبدی کشورهای مقصد (مورد مطالعه: دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کاشان). مطالعات اندازه‌گیری و ارزشیابی آموزشی، ۳۵، ۱۳۲-۱۶۰.
خوانی، افروز و حسینی، سیدیاسین (۱۴۰۱). بررسی عوامل مؤثر بر تمایل به مهاجرت نخبگان پزشکی به خارج از کشور با میزان رضایتمندی آنها از زندگی. پنجمین همایش ملی فناوری‌های نوین در تعلیم و تربیت، روانشناسی و مشاوره ایران. https:/civilica.com/doc/1524274
ذوالقدر، مالک؛ سبزواری، تورج (۱۳۹۵). بررسی فرار مغزها در ایران؛ ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵؛ (۳)، ۲۹-۵۱. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1761333
رجبی، مهدی (۱۴۰۴). احساس از خودبیگانگی اجتماعی، امید به آینده و تمایل به مهاجرت از کشور در میان دانشجویان دانشگاه شیراز (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه شیراز.
رحمانی، نارین (۱۴۰۴). زهکشی مغزها؛ مطالعه علل و دلایل مهاجرت نخبگان کرمانشاه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه رازی.
سالاری، اسماء (۱۳۹۷). پیشایندها و پیامدهای مهاجرت نخبگان اداری و اقتصادی دستگاه‌های اجرایی شهرستان زابل (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه سیستان و بلوچستان.
سجادی نایینی، سارا (۱۳۸۶). بررسی عوامل مؤثر بر گرایش نخبگان به مهاجرت از کشور (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الزهرا (س).
سلیمی، خاطره (۱۳۹۷). بررسی میزان تمایل دانشجویان دانشگاه تهران به مهاجرت تحصیلی و عوامل مؤثر بر آن (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه خوارزمی.
شجاعی ویرانی، فاطمه (۱۳۹۹). بررسی تأثیر عوامل رانشی و کششی بر مهاجرت افراد تحصیل‌کرده با نقش تعدیلگر تبلیغات (مورد مطالعه مهاجرت به کانادا) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیام نور استان تهران.
شریفی قادری، محمد تقی (۱۳۸۹). بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان به مهاجرت از کشور (مطالعه موردی دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه تهران) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
شهریاری پور، رضا؛ امین بیدختی، علی اکبر؛ محمدی فر، محمدعلی و کیانی، کوروش (۱۳۹۶). تأثیر جو دانشگاه و نظام ارزشی بر گرایش دانشجویان به مهاجرت از کشور (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه سمنان). مسائل اجتماعی ایران، ۸ (۲)، ۹۹-۱۲۰.
شهریاری‌پور، رضا (۱۳۹۶). مدل‌سازی عوامل مؤثر بر برون‌کوچی نخبگان علمی از سیستم آموزش عالی و پیش‌بینی مهاجرت‌پذیری آنان با استفاده از سیستم‌های هوشمند (رساله دکتری). دانشگاه سمنان.
صدرا، علی (۱۳۹۰). بررسی نقش سرمایه اجتماعی و تأثیر آن در گرایش به مهاجرت خارج از کشور (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه گیلان.
عزیزی، نعمت الله؛ علیخانی، پرستو و محمدی، شیرکوه (۱۳۹۳). نقش آموزش عالی فرامرزی در پویایی و مهاجرت نیروی انسانی متخصص. آموزش عالی ایران، ۶ (۴)، ۲۱.
عسگری، حشمت‌الله؛ بادپا، مهدی (۱۳۹۶). برندگان و بازندگان فرار مغزها در کشورهای منطقه خاورمیانه با تأکید بر سرمایه انسانی. مدیریت سرمایه اجتماعی، ۴ (۴)، ۶۱۳-۶۴۲.
علاءالدینی، فرشید؛ فاطمی، رزیتا؛ رنجبران جهرمی، هومن؛ اصغری رودسری، الهام؛ اسکندری، شروین؛ توکلی، حمیدرضا؛ رضوی، اوستا؛ فیض‌زاده، علی؛ حسین‌پور، احمدرضا و میرزاصادقی، علیرضا (۱۳۸۴). میزان تمایل به مهاجرت و علل آن در پزشکان ایرانی. تحقیقات نظام سلامت حکیم ۸ (۳)، ۹.
علی پور، سمیره (۱۳۹۳). تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌های اجتماعی پیدایش و گریز نخبگان در شهر بندرعباس طی سال‌های ۱۳۷۰-۱۳۹۲ (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه گیلان.
عیلامی، فرید (۱۴۰۳). واکاوی مهاجرت و فرار مغزها بر اساس نقش متغیرهای هویت جنسیتی، قومیتی و مذهبی در طراحی الگوی تحرک تحصیلی دانشجویان ایرانی (رساله دکتری). دانشگاه کردستان.
فایقی، امیرحسین (۱۴۰۰). بررسی نقش رسانه‌ها در مهاجرت نخبگان ورزشی از ایران. سومین کنفرانس بین‌المللی تربیت بدنی و علوم ورزشی. https://civilica.com/doc/1285957
فرهادی، محمدعلی (۱۴۰۳). زهکشی مغزها؛ مطالعه علل و دلایل مهاجرت نخبگان کرمانشاه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه رازی.
فهیم‌پور، فاطمه (۱۴۰۲). بررسی عوامل مؤثر در نگرش به مهاجرت از کشور در میان دانشجویان دانشگاه شیراز (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه شیراز.
قلی‌پور، آرین و روشندل ابطائی، طاهر (۱۳۸۹). مدیریت استعدادها: کژکارکردهای رسانه‌های جمعی در تشدید روند مهاجرت نخبگان، ۱۹-۳۵.
کرمی، سجاد؛ قدیمی، بهرام و طالب‌پور، محمد (۱۴۰۲). سیاستگذاری و تحلیل جامعه‌شناختی مهاجرت نخبگان مورد مطالعه نخبگان ورزش‌های رزمی. سیاستگذاری شهری و منطقه‌ای، ۲ (۴)، ۱-۱۰.
کریمی، مهدی (۱۴۰۴). تحلیل بازنمایی مهاجرت نخبگان در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) در سال ۱۴۰۲: مطالعه موردی کاربران ایرانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه بین‌المللی سوره.
کلاهدوزان، هاجر (۱۳۹۲). شناخت عوامل اجتماعی مؤثر بر مهاجرت نیروی کار به کانادا طی سال‌های ۸۶ تا ۹۱ (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
گوهری داناپور، مریم (۱۴۰۲). چارچوب ارزیابی خط‌مشی‌های حمایت از نخبگان علمی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه شاهد.
متقی، افشین؛ ابراهیمی، مریم؛ همتی‌فر، حسین و فرخ، شاهرخ (۱۴۰۴). تحلیل پیامدهای مهاجرت نخبگان از ایران با استفاده از مدل چرخ آینده. مجله آینده‌پژوهی مدیریت، ۳۶ (تابستان ۱۴۰۴).
متقی، سمیرا؛ ابراهیمی، مریم؛ فرخ، شاهرخ (۱۴۰۴). تحلیل راهبردی سناریوهای آینده مهاجرت نخبگان حوزه سلامت در بستر اقتصاد دیجیتال و پلتفرمی با تأکید بر حکمرانی سلامت. سیاست‌های راهبردی و کلان. https://www.jmsp.ir/article_240696.html
محتاط، جواد؛ جاویدی، هادی و خوشبین، مرتضی (۱۴۰۲). نقش دیپلماسی علمی در مدیریت مهاجرت نخبگان ایران. فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، ۱۶ (۶۲)، ۱۲۷-۱۵۶.
محمدپور، احمد؛ قاسمی، وحید و رضایی، صابر (۱۴۰۱). تحلیل گفتمانی سیاست‌های مهاجرتی ایران در قبال نخبگان. پژوهشنامه علوم سیاسی، ۱۷ (۴)، ۸۹-۱۱۲.
مرادی، عباس؛ کریمی، زهرا و احمدی، نسرین (۱۳۹۹). بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر قصد مهاجرت نخبگان علمی ایران. جامعه‌شناسی ایران، ۲۱ (۳)، ۴۵-۷۰.
موسوی، سید رضا؛ نظری، علی‌اصغر و کریمی، محمد (۱۳۹۸). مهاجرت نخبگان و توسعه نامتوازن منطقه‌ای در ایران. برنامه‌ریزی و توسعه منطقه‌ای، ۴ (۲)، ۲۱۳-۲۴۲.
معافی، غزال (۱۳۸۸). بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر فرار مغزها (مطالعه موردی: ایران-کانادا) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الزهرا.
معماری، محبوبه؛ شرفایی، آرشام و معماری، فاطمه (۱۴۰۰). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل بازدارنده و دافعه در مهاجرت نخبگان. یازدهمین کنفرانس آسیب‌شناسی مدیریت سرمایه‌های انسانی. https://civilica.com/doc/1309819
مفتخری، علی؛ جعفری، محمد؛ ابونوری، اسمعیل و نادمی، یونس (۱۴۰۰). تأثیر متغیرهای مؤثر بر حکمرانی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه. اقتصاد باثبات، ۲ (۳)، ۶۰-۸۴.
مقصودی، مرضیه (۱۳۹۲). بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر فرار مغزها از ایران به چند کشور منتخب (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
ملک‌پور افشار، رضا؛ حق دوست، علی اکبر؛ دهنویه، رضا؛ شیخ‌زاده، رضا؛ موسوی، سید میثم؛ رضایی، پروین؛ سلجوقی، ریحانه؛ مکی، مریم و نوری حکمت، سمیه (۱۴۰۱). ریشه‌ها و راهکارهای مسئله مهاجرت نخبگان در ایران. فرهنگ و ارتقای سلامت، ۶ (۱)، ۸۱-۸۷.
منوریان، عباس؛ رضوی مهر، نرگس سادات؛ امیری، مجتبی و عسگری، ناصر (۱۳۹۸). ارائه الگوی تدوین خط‌مشی عمومی به منظور مقابله با پدیده فرار مغزها در ایران. سیاستگذاری عمومی، ۵ (۲)، ۴۳-۵۷.
نامدارپور، کیمیا (۱۳۸۷). عوامل مؤثر بر مهاجرت نخبگان، بررسی دو دیدگاه (نخبگان و سیاستگذاران) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه علامه طباطبائی.
نصرتی، علیرضا (۱۴۰۳). واکاوی باورها و دیدگاه‌های روان‌شناختی و اجتماعی دانشجویان از پدیده مهاجرت (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه خاتم.
نعمت‌الله بناب، سیمین دخت (۱۴۰۳). بررسی عوامل اجتماعیاقتصادی مرتبط با گرایش نخبگان به مهاجرت و آثار آن بر توسعه‌نیافتگی شهری. مطالعات جامعه‌شناسی، ۱۷ (۲)، ۱۴۹-۱۶۵.
نعمت‌زاده گتابی، میرحسین (۱۴۰۳). جامعه‌شناسی سیاسی تمایل دانش‌آموزان پسر مدارس استعداد درخشان تهران به مهاجرت (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه امام صادق (ع).
نیکویه، مهدی؛ شیروانی ناغانی، مسلم؛ درویشی سه تلائی، فرهاد؛ بیات، روح الله (۱۳۹۹). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل چندزمینه‌ای مؤثر بر روند فرار مغزها (تحلیل و پیش‌نگری موج چهارم این پدیده در ایران: از ۱۳۹۰ تا افق ۱۴۰۴). مجلس و راهبرد، ۱۰۴، ۱۲۷-۱۵۴.
Volume 20, Issue 4 - Serial Number 80
No. 80
Autumn 2025
Pages 189-226

  • Receive Date 03 December 2025
  • Revise Date 12 April 2026
  • Accept Date 11 May 2026