آسیب شناسی روابط بازرگانی ایران و افغانستان از منظر رهیافت اقتصاد سیاسی (2018-2001)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد

2 استادیار و عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه بیرجند

3 استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بیرجند

چکیده

   رتبه نخستِ ایران در صادرات کالا به افغانستان در سال‌های 2017-2015م. حاکی از تحولی عظیم در روابط اقتصادی دو کشور و تأثیرگذار بر تعاملات سیاسی آنان است. بااین‌وجود، پیوندهای بازرگانی ایران و افغانستان با مشکلات متعددی همراه است. نوشتار حاضر، با کاربست رهیافت اقتصاد سیاسی، مطالعه تاریخیِ روابط خارجی دو کشور (2018-1794م.) و طرح این پرسش که؛ مهم‌ترین چالش‌های سیاسی و اقتصادیِ تأثیرگذار در روابط بازرگانی ایران و افغانستان در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی (2018-2001م.) کدام­اند، درصدد شناسایی و تحلیل این مشکلات برآمده است. اهمیت پژوهش، بازنمایی دگردیسی تحولات خارجیِ دوجانبه­و چندجانبه­ی اخیرِ ایران و افغانستان با رویکردی اقتصادی است. یافته‌های مقاله، حاوی چند نکته است. نخست؛ تاریخ روابط اقتصادی ایران و افغانستان، متأثر از فرازونشیب‌های گفتمان‌های حاکم بر سیاست خارجیِ دو کشور و نظام بین‌الملل بوده است. دوم؛ بی‌ثباتی سیاسی-اقتصادی، فساد اداری و اقتصاد رانتی در هر دو کشور، بازتاب‌های منفی بر تعاملات بازرگانی آنان گذاشته است. سوم؛ سازمان‌های منطقه‌ایِ اقتصادی نظیر اکو، نتوانسته‌اند در گسترش روابط اقتصادی ایران و افغانستان نقش بسزایی ایفا کنند. بااین‌وجود، انتظار می‌رود رشد تعاملات اقتصادی، برخلاف مسائل صرفاً سیاسی و امنیتی، بتواند منافع مشترک و پایداری برای دو دولت به ارمغان آورد.

کلیدواژه‌ها

آقاجانی، احمد و محمود عسگری (1389)، "قدرت­افکنی هند و ملاحظه­های امنیتی برای ج.ا. ایران"، فصلنامه­ راهبردی دفاعی، سال 8، شماره 30 (پاییز)، صفحات 66-27.

آقاجری، محمدجواد و سیمین سادات رستمی­فر (1391)، "پیمان سارک و تأثیر آن بر منطقه­گرایی"، مطالعات روابط بین­الملل، دوره 5، شماره 20 (زمستان)، صفحات 40-9.

آقاجری، محمدجواد و مرتضی کریمی (1394)، "نقش بازیگران منطقه­ای در فرایند دولت­سازی افغانستان در دوران طالبان و پساطالبان"، مطالعات روابط بین­الملل، دوره 8، شماره 30 (زمستان)، صفحات 104-57.

بابا، علی­اکبر (1390)، "برگزاری هفدهمین اجلاس سران کشورهای عضو جنوب آسیا (سارک) در مالدیو"، رویدادها و تحلیل­ها، شماره 262 (آذر)، صفحات 80-75.

برادران شرکاء، حمیدرضا (1380)، "خارج از مسائل سیاسی، شرایط برای حضور ایران در افغانستان مهیاست"، بررسی­های بازرگانی، شماره 174 (اسفند)، صفحات 51-47.

بیژن، عارف و محسن رحمانی واسوکلایی (1395)، "نقش اکو در توسعه روابط اقتصادی کشورهای عضو"، سیاست، سال 1، شماره 9 (بهار)، صفحات 78-58.

پوراحمدی، حسین و محمد شم­آبادی (1390)، مقدمه­ای بر نظریه اقتصاد سیاسی اسلامی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

ترابی، قاسم (1389)، "حمله آمریکا به افغانستان از منظر واقع­گرایی و لیبرالیسم"، مطالعات منطقه­ای؛ اسراییل‌شناسی-آمریکاشناسی، سال 12، شماره 1 (زمستان)، صفحات 184-151.

تقی­زاده انصاری، مصطفی (1387)، "سازمان همکاری منطقه­ای آسیای جنوبی (سارک) و نقش آن در توسعه همکاری­های منطقه­ای"، تحقیقات حقوقی آزاد، دوره 2، شماره 4 (پاییز)، صفحات 100-71.

تمنا، فرامرز (1387)، سیاست خارجی آمریکا در افغانستان، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

توسلی غرجستانی، محمد (1394)، "تأثیر متقابل سیاست­های مالی و پولی بر انتخابات"، اندیشه معاصر، سال 3، شماره 2 (زمستان)، صفحات 290-267.

تیشه­یار، ماندانا (1391)، "نگاهی به ملاحظات جمهوری اسلامی ایران درباره حضور ناتو در افغانستان"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره 18، شماره 78 (تابستان)، صفحات 20-1.

جالینوسی، احمد و اعظم خانی (1391)، "جایگاه افغانستان و قرقیزستان در راهبرد آمریکا در منطقه هارتلند جدید"،  مطالعات منطقه­ای: آمریکاشناسی-اسرائیل­شناسی، سال 14، شماره 1 (زمستان)، صفحات 28-1.

حافظ­نیا، محمدرضا و همکاران (1390)، "بررسی چالش­های جغرافیای سیاسی در همگرایی منطقه­ای، مطالعه موردی: سازمان همکاری­های اقتصادی (اکو)"، ژئوپلیتیک، سال 8، شماره 1 (بهار)، صفحات 41-1.

حسنتاش، غلام‌حسین و سیاوش صمیمی (1395)، تجارت انرژی ایران و افغانستان، تجارب و  راهکارها، تهران: هزاره سوم اندیشه.

خسرویان، محبوبه و مصطفی زمین­پرداز (2016)، "تحلیل سیاسی و حقوقی آثار ورود افغانستان به سازمان تجارت جهانی (WOT)"، دومین کنفرانس بین­المللی مدیریت و HUMANITIES، استانبول ترکیه.

دهقانی فیروزآبادی، جلال و مرتضی دامن­پاک جامی (1395)، "دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در آسیای مرکزی؛ ارزیابی 25 سال روابط اقتصادی ایران و جمهوری­ها پس از استقلال"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره 22، شماره 96 (زمستان)، صفحات 65-25.

رحمانی، حامد و همکاران (1394)، "ساختار فساد در نظام اداری کشور: بررسی ساختار شکل­گیری فساد اداری در سازمان­های مادی، هنجاری و سازمان­های با هدف انتظامی، با استفاده از روش آنتروپی شانون"، مدیریت منابع در نیروی انتظامی، سال 3، شماره 4 (زمستان)، صفحات 38-11.

رحمانی، میترا و همکاران (1385)، "دستاوردهای تجاری تشکیل بلوک منطقه­ای در مرکز قاره آسیا"، پژوهش‌نامه­ی بازرگانی، سال 10، شماره 38 (بهار)، صفحات 236-213.

رسولی، الهام (1386)، "نقش و تأثیر قدرت­های خارجی در عدم همگرایی در میان اعضای اکو"، مطالعات آسیای مرکزی  و قفقاز، سال 15، شماره 60 (زمستان)، صفحات 188-169.

___________(1390)، "بسترها و راه­­کارهای اقتصادی و حقوقی نهادینه­شدن احزاب سیاسی"، ره­آورد سیاسی، سال 8، شماره 33 (پاییز)، صفحات 202-179.

رضائی، علی­رضا و قاسم ترابی (1390)، "اقتصاد سیاسی بین­الملل در تئوری و عمل: مطالعه موردی تعامل اقتصادی چین و ایالات‌متحده آمریکا، مطالعات سیاسی، سال 4، شماره 13 (پاییز)، صفحات 32-1.

رفیع، حسین و محسن بختیاری جامی (1393)، "چالش­های صلح در افغانستان"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره 20، شماره 88 (زمستان)، صفحات 58-33.

روحانی، حسن (1390)، شناسایی پتانسیل صادراتی محصولات نساجی افغانستان و تبیین اولویت­های صادراتی این محصولات (با استفاده از مدل شبیه‌سازی پتانسیل تجاری دوجانبه (TRADESIM) پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه علوم اقتصادی، دانشگاه فردوسی مشهد.

زارع­شاهی، احمدعلی (1379)، "بی­ثباتی سیاسی و امنیت اقتصادی و تأثیر آن بر عوامل تولید در ایران"، مطالعات راهبردی، دوره 3، شماره­های 7 و 8 (بهار و تابستان)، صفحات 242-241.

سازمان توسعه تجارت ایران (1395)، کتاب افغانستان، تهران: سازمان توسعه تجارت ایران.

________________ (1396/الف)، گزارش عملکرد تجارت خارجی ایران در چهارماهه سال 1396.

________________ (1396/ب)، روابط تجاری دوجانبه ج.ا.ایران با افغانستان.

________________ (1396/ج)، گزارش عملکرد تجارت خارجی کشور.

________________ (1397)، گزارش عملکرد تجارت خارجی کشور.

سالمی قمصری، مرتضی و محمود مرتضایی­فرد (1392)، "تحزب و ساختار اجتماعی-اقتصادی ایران، مطالعه موردی دوره اول تحزب 1304-1287ه.ش"، علوم اجتماعی، شماره 63 (زمستان)، 219-174.

سجادی، عبدالقیوم (1393)، افغانستان و جهانی­شدن، کابل: صبح امید.

سروری، محمدعارف (1389)، افغانستان: از شهادت احمدشاه مسعود تا سقوط طالبان، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین­المللی ابرار معاصر.

شفق­­خواتی، محمد (1390)، "نگاه اِجمالی به جریان­های فکری و سیاسی افغانستان"، پژوهش­­های منطقه­ای، سال 1، شماره 7 (تابستان)، صفحات 100-53.

شفیعی، اسماعیل و نعیم عیدوزایی (1392)،"نقش حمایت خارجی در احیای طالبان در افغانستان"، مطالعات شبه­قاره، سال 5، شماره 16 (پاییز)، صفحات 126-91.

شفیعی، نوذر و روح­الله صالحی دولت­آباد (1395)، "تبیین دیپلماسی جدید همسایگی چین نسبت به افغانستان"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره 22، شماره 94 (تابستان)، صفحات 102-71.

شفیعی، نوذر و همکاران (1391)، "رویکرد هند در قبال افغانستان پس از 11 سپتامبر 2001م. (با نگاه به ایران)"، ژئوپلیتیک، سال 8، شماره 2 (تابستان)، صفحات 152-125.

صادقی، شمس‌الدین (1390)، "فرصت­ها و موانع همکاری­های راهبردی ایران و هند در اقتصاد سیاسی جهانی انرژی"، مطالعات شبه­قاره، سال 3، شماره 9 (زمستان)، صفحات 54-29.

عباسی، ابراهیم (1391)، "عناصر ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی محلی در توسعه روابط دوجانبه ایران و افغانستان"، ژئوپلیتیک، سال 8، شماره 3 (پاییز)، صفحات 215-182.

عباسی، ابراهیم و مجید رنجبردار (1390)، "کمک­های مالی ایران به افغانستان: اهداف و آثار اقتصادی آن"، روابط خارجی، سال 3، شماره 3 (پاییز)، صفحات 229-195.

عزتی، عزت­الله و شمس‌الدین شکری (1393)، "خراسان بزرگ محور ترانزیت، امنیت و توسعه شرق کشور"، خراسان بزرگ، سال 5، شماره 16 (پاییز)، صفحات 85-75.

فاضلیار، فضل­الرحمن (1395)، جامعه جهانی و دولت-ملت­سازی در افغانستان (2001-2015م.)، کابل: بین­المللی سرور سعادت.

فرهنگ، عبدالهادی (1395)، تجارت میان افغانستان و ایران؛ یک دهه ارتباط، تهران: عرفان.

فلاحی، سارا (1386)، "بررسی مقایسه­ای دیپلماسی هسته­ای دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی و محمود احمدی­نژاد"، علوم سیاسی، دوره 2، شماره 1 (بهار)، صفحات 86-53.

قاسمی، عبدالخالق (1393)، "راهبردهای گسترش روابط اقتصادی ایران و افغانستان"، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تهران.

قهرمان­پور، رحمان (1382)، "حضور آمریکا در افغانستان و منافع ملی ایران"، مطالعات منطقه­ای، سال 4، شماره 3 (تابستان)، صفحات 40-21.

کرم­زادی، مسلم (1391)، "وابستگی­ به درآمدهای بی­ثبات نفتی، بی­ثباتی در سیاست و توسعه اقتصادی در ایران"، رهیافت انقلاب اسلامی، سال 6، شماره 21 (زمستان)، صفحات 68-49.

کلارک، بارسی استوارت (1389)، اقتصاد سیاسی تطبیقی، ترجمه عباس حاتمی، تهران: کویر.

کولایی، الهه (1389)، "نقش ایران در امنیت انرژی در منطقه و جهان"، تحقیقات سیاسی و بین­المللی، دوره 1، شماره 4 (پاییز)، صفحات 89-63.

لطفی، حیدر (1394)، "تحلیل ژئوپلیتیکی روابط افغانستان و ایران؛ چالش­ها و فرصت­ها"، خراسان بزرگ، سال 6، شماره 19 (تابستان)، صفحات 76-57.

متقی، سمیرا (1395)، "اقتصاد سیاسی بین­الملل از سرمایه­داری و کمونیسم تا انقلاب اسلامی"، رهیافت انقلاب اسلامی، سال 10، شماره 36 (پاییز)، صفحات 76-59.

محمدی­لرد، عبدالمحمود (1393)، "انتخابات ریاست­جمهوری و ثبات سیاسی جمهوری اسلامی ایران"،  مطالعات راهبردی، سال 17، شماره 1 (بهار)، صفحات 86-63.

مرادی، علی­رضا (1389)، "نگاهی به اتحادیه سارک؛ اهداف، چالش­ها و فرصت­های آینده برای ایران"، رویدادها و تحلیل­ها، شماره 242 (فروردین)، صفحات 76-71.

مرکز مالمیری، احمد و رحمان قهرمان­پور (1382)، "بررسی راه­های اعطای کمک­های مالی دولتی به احزاب"، پژوهش، سال 10، شماره 38 (تابستان)، صفحات 234-193.

مصلی­نژاد، عباس (1393)، اقتصاد سیاسی بین­الملل، تهران: دانشگاه تهران.

موسوی شفائی، مسعود و فرزانه نقدی (1394)، "اقتصاد سیاسی بین­المللی ایران در دوران پساتحریم"، روابط خارجی، سال 8، شماره 4 (زمستان)، صفحات 62-21.

موسوی شفائی، مسعود و همکاران (1393)، "تبیین مسیرهای انتقال انرژی بر اساس نظریه‌های روابط بین­الملل: مطالعه موردی خط لوله تاپی و صلح"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 85 (بهار)، صفحات 189-161.

مؤسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد (1393)، فرصت­های راهبردی در روابط اقتصادی ایران و افغانستان، تهران: مؤسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد.

میراحسنی، منیرالسادات (1388)، "برخی از مهم‌ترین نهادهای همکاری اقتصادی در آسیا"، مجله­ی اقتصادی، سال 9، شماره­های 92 و 91 (خرداد و تیر)، صفحات 81-61.

نجفی، محمدعلی و همکاران (1389)، چشم­انداز توسعه روابط اقتصادی ایران و افغانستان؛ با تأکید بر ولایت هرات، تهران: مؤسسه اندیشه­سازان نور.

نورعلی­وند، یاسر و علی خلیلی­پور رکن­آبادی (1390)، "چندجانبه­گرایی و روابط فرا آتلانتیک در افغانستان"،  مطالعات راهبردی، سال 14، شماره 1 (بهار)، صفحات 200-175.

وثوقی، سعید و همکاران (1393)، "تبیین جایگاه افغانستان به­عنوان کانون چند زیرسیستم منطقه­ای با تأکید بر منطقه آسیای جنوبی و نقش هندوستان"، مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 87 (پاییز)، صفحات 177-149.

وزارت عدلیه افغانستان (1386)، میثاق ملل متحد برای مبارزه علیه فساد اداری، کابل: وزارت عدلیه.

یاری، احسان و مرضیه عابدی (1394)، "تحلیل و ارزیابی گره ترکمنستان در شبکه­ منطقه­ای ایران؛ فرصت­ها و چالش­های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی همکاری ایران و ترکمنستان"، مطالعات سیاسی جهان اسلام، سال 4، شماره 15 (پاییز)، صفحات 226-195.

انتقاد مسئولین افغانستان از عملکرد سازمان اکو، قابل‌دسترسی در آدرس اینترنتی:

www.acci.org.af/da/component/content/article/38-news/1104-n.html

شرکای تجاری افغانستان، قابل دسترسی در آدرس اینترنتی:

www.statista.com/statistics/262181/main-import-partners-of-afghanistan/

wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/StartYear/2008/EndYear/2016/TradeFlow/Import/Partner/BY-COUNTRY/Indicator/MPRT-PRTNR-SHR