خوانش پسااستعماری هویت در اندیشه محمد مصدق؛ با تأکید بر روش واسازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد، گروه علوم‌اجتماعی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه گیلان، رشت، ایران،

2 گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

3 پژوهشکده گیلان شناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

چکیده
محمد مصدق در روایت مسلط تاریخ معاصر ایران به‌عنوان رهبری ملی‌گرا و استعمارستیز شناخته می‌شود. این روایت تا چه اندازه در ساختار فکری مصدق انعکاس می‌یابد؟ آیا اندیشه مصدق انعکاس گفتمان استعمار است یا بازتاب مقاومت استعمارستیزانه؟ برای پاسخ به این سوال از روش تحلیل واسازی متن برای بررسی ساختار متن نامه‌های مصدق و از نظریه‌ پسااستعماری هومی بابا برای تفسیر اطلاعات به‌دست آمده از روش واسازی استفاده می‌گردد. مجموعه نامه‌های مصدق در قالب دو مرحله تاریخی قبل و بعد از کودتای 28 مرداد 1332 تقسیم‌بندی و مورد تحلیل واسازی قرار می‌گیرند. یافته‌های تحقیق حاضر نشان می‌دهد که مصدق ایران و غرب را دارای هویتی ذاتی و یکپارپه نمی‌بیند. هویت خود ایرانی و دیگری غرب هر دو دورگه است. غرب با تلفیق استعمار و دموکراسی به ترسیم هویت خود و تأسیس هویت دیگری ایرانی پرداخته است. هویت ایرانی نیز تلفیقی از عناصر مثبت بومی و میراث استعمار است. لذا نه برتری غرب و نه فروتری ایران امری ذاتی نیستند و در پیوند با یکدیگر شکل گرفته‌اند. مصدق غرب را با استعمار یکی نمی‌داند و جامعه ایران را هم از عناصر مقاومت و تمدن عاری نمی‌پندارد. در نظام فکری مصدق، «خود» از طریق تقلید و آمیخته شدن فرهنگ بومی با ویژگی‌های مطلوب فرهنگ استعمارگر هویت می‌یابد. مصدق با گزینش‌گرایی از غرب خواهان شکل‌گیری هویت سوم و تبدیل آن به کانون مقاومت در برابر گفتمان استعماری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

POSTCOLONIAL READING OF IDENTITY IN THE THOUGHT OF MOHAMMAD MOSSADEGH; Emphasizing the method of deconstruction

نویسندگان English

Seyed Mostafa Taherzadeh 1
Noori Hadi 2
Reza Alizadeh 3
1 University of Guilan, Rasht
2 ِDepartment of social sciences, Faculty of human sciences, University of Guilan, Rasht, Iran
3 Institute of Guilanshenasi, University of Guilan, Rasht, Iran
چکیده English

Mohammad Mossadegh is known as a nationalist and anti-colonialist leader in the dominant narrative of Iran's contemporary history. To what extent is this narrative reflected in Mossadegh's intellectual structure? Is Mossadegh's thought a reflection of colonial discourse or a reflection of anti-colonial resistance? What is the idea of self and other in Mohammad Mossadegh's thought? To answer this question, Deconstructive analysis is used to segregate the text structure of Mossadegh's letters and post-colonial theories are used to interpret the information obtained from the deconstruction method. The collection of Mossadegh's letters is divided and analyzed in the form of two historical stages before and after the coup of August 19, 1953. The findings of the present research show that Mossadegh does not have a unified and coherent image of self and other. The West as "other" has both colonialism and democratic institutions. The colonized "Iranian society" as "self" needs to get the positive strain of the West in order to free itself from the shackles of colonialism and create efficient political and social organizations. In this way, imitating the positive parts of the West becomes a constructive action through which the Iranian colonized society can rewrite the colonial discourse of the West and make its contradictions available to the Iranian natives. Therefore, in Mossadegh's narrative, a "self" who is not contaminated by selfishness and self-interest is the factor of resistance against the dominant colonial discourse.

کلیدواژه‌ها English

Postcolonialism
Identity
Deconstruction
Mohammad Mossadegh
Homi Bhabha
Colonialism
آبراهامیان، یرواند (1376)، مقالاتی در جامعه‌شناسی ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران: شیرازه.
آبراهامیان، یرواند (1395)، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران: نی.
آپتن، جوزف (1380)، تحلیلی بر تاریخ معاصر ایران، ترجمه عباسقلی غفاری فرد، تهران: سرا.
ادگار، آندرو و سجویک، پیتر (1387)، مفاهیم بنیادی نظریه فرهنگی، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگه.
اشکرافت، بیل و گریفیث، گاریث و تیفن، هلن (1395)، فرهنگ اصطلاحات پسااستعماری. ترجمۀ حاجیعلی سپهوند. تهران: آریاتبار.
بوژه، دیوید. ام (1388)، «تحلیل واسازی»، ترجمه حسن محدثی، فصلنامه رسانه، سال نوزدهم، شماره 1.
بوین، روی و رطانسی، علی (1380)، «پستمدرنیسم و جامعه: نظریه و سیاست پست‌مدرنیسم». در: پست‌مدرنیته و پست‌مدرنیسم؛ تعاریف، نظریه‌ها و کاربست‌ها، ترجمه و تدوین: حسینعلی نوذری. تهران: نقش‌جهان.
بیگدلی، علی (1382)، «فقدان استراتژی و ناکامی دکتر مصدق»، تاریخ روابط خارجی، شماره 15، صص 72- 31.
ترکمان، محمد (1375)، نامههای دکتر مصدق، تهران: نشر هزاران.
توانایان فرد، حسن (1361)، امپرالیسمزدگی اقتصاد ایران. تهران: آگاه.
جهانگیری، سعید و طاهری، ابوالقاسم (1398)، «سیاست‌های مصدق و توسعۀ سیاسی در ایران»، تاریخنامه انقلاب، سال سوم، شماره 6- 5، صص 110- 93.
خانی، امین (1395)، «مصدق و نهضت ملی‌شدن نفت»، تاریخنامه خوارزمی، سال چهارم، شماره 2، صص 108- 89.
دریدا، ژاک. (۱۳۸۱). مواضع، ترجمه پیام یزدانجو، تهران: مرکز.
دریدا، ژاک؛ رورتی، ریچارد و دیگران. (۱۳۸۵). دیکانستراکشن و پراگماتیسم، ترجمۀ شیوا رویگریان، تهران: گام نو.
دویچر، پنلویه (1393)، چگونه دریدا بخوانیم، ترجمه‌ی مهدی پارسا و سید محمدجواد سـیدی، تهران: رخداد نو.
رحمانیان، داریوش (1391)، ایران بین دو کودتا (تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران از انقراض قاجاریه تا کودتای 28 مرداد)، تهران: نشر سازمان سمت.
سعید، ادوارد (1382)، فرهنگ و امپریالیسم، ترجمۀ اکبر افسری، تهران: توس.
سعید، ادوارد. (۱۳۸۲). شرق‌شناسی، ترجمه لطفعلی خُنجی، تهران: امیرکبیر.
شاهمیری، آزاده (1389)، نظریه و نقد پسااستعماری، تهران: علم.
صفایی، ابراهیم ( 1371)، اشتباه بزرگ ملی شدن صنعت نفت، تهران: کتابسرا.
عطاری، علیرضا (1395)، «سیاست موازنه منفی دکتر مصدق و بازتاب‌های خارجی آن»، تاریخنامه خوارزمی- فصلنامه علمی- تخصصی، سال سوم، شماره 11، صص 75- 45.
عظیمی، فخرالدین (1383)، حاکمیت ملی و دشمنان آن، تهران: انتشارات نگاره آفتاب.
کاپور، ایلان (1399)، سیاست پسااستعماری توسعه، ترجمه رشید احمدرش، مصطفی احمدزاده، تهران: اندیشه احسان، نوبت چاپ: اول
کاتوزیان، محمدعلی (1371)، مصدق و نبرد قدرت در ایران، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
کاول، ب.ن (1365)، افق‌های نوین جنبش عدم تعهد، ترجمه علی آذرنگ، تهران: روز.
گازیوروسکی، مارک. جی و برن، مالکوم (1384)، مصدق و کودتا، ترجمه علی مرشدی‌زاد، تهران: قصیده‌سرا.
گاندی، لیلا (1391)، پسااستعمارگرایی، ترجمۀ مریم عالم زاده و همایون کاکا سلطانی، تهران: پژوهشکدة مطالعات اجتماعی.
گود. جیمز اف. (1382)، ایالات متحده و ایران در سایه مصدق، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
مک لین، ایان (1381)، فرهنگ علوم سیاسی اکسفورد، ترجمه حمید احمدی، تهران: میزان.
مکی، حسین (1364)، دکتر مصدق و نطق‌های تاریخی او در دوره‌ پنجم و ششم تقنینیه، تهران: جاویدان.
مورتون، استفان (1392)، گایاتری چاکراواتی اسپیواک، ترجمه نجمه قابلی، تهران: بیدگل.
مورگیلبرت، بارت (1386)، «هومی بابا»، ترجمۀ پیمان کریمی، فصلنامۀ زریبار، شمارة 63، صص 51- 56
میلز، سارا (1392)، گفتمان، مترجم فتاح محمدی، زنجان: نشر هزاره سوم.
نجاتی، غلامرضا (1378)، جنبش ملیشدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد 1332، تهران: شرکت سهامی انتشار.
نجفی، اکرم (1396)، «سیمای مصدق در تاریخ معاصر ایران»، تاریخنامه خوارزمی، سال پنجم، شماره 17.
وزیریان، امیرحسین (1395)، «تحلیل انتقادی روایت‌های منتخب پهلوی‌گرایان و طرف‌‌داران دکتر مصدق دربارۀ واقعۀ 28 مرداد 1332»، سیاست، سال سوم، شماره 11، 114- 105.
یانگ، رابرت (1390)، اسطوره سفید: غرب و نوشتن تاریخ، ترجمه جلیل کریمی و کمال خالق‌پناه، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
یانگ، رابرت جی.سی ی (1391)، درآمدی اجمالی بر پسااستعمارگری، ترجمه فاطمه مدرسی و فرح قادری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 
Ashcroft, Bill (2007), Post-colonial Studies reader; The Key Concepts, London: Routledge.
Bhabha, Homi K. (2003), “Making Difference: Homi K. Bhabha on the Legacy of the Culture Wars,” Artforum 46, no. 8: 75.
Bhabha, Homi K. (2004), The Location of Culture, Abingdon: Routledge Classics.
Derrida, Jacques (1990), ‘Some Statements and Truisms about Neo-Logisms, Newisms, Postisms, Parasitisms, and other Small Seismisms’, trans. Anne Tomiche, in The States of ‘Theory’: History, Art and Critical Discourse, ed. David Carroll, New York: Columbia University Press), pp. 63-95.
Derrida, Jacques (1991), ‘Letter to a Japanese Friend’, trans. David Wood and Andrew Benjamin, in A Derrida Reader: Between the Blinds, ed. Peggy Kamuf, London and New York: Harvester), pp. 270-6.
Fay, Stephen & Haydon, Liam (2017), An Analysis of Homi K. Bhabha's The Location of Culture, London: Macat Library.
Huddart, David (2006), 3), Homi K. Bhabha, London and New York: Routledge.  
Sarah Maitland, “‘In-Between’ a Rock and a ‘Third Space’? On the Trouble with Ambivalent Metaphors of Translation,” Translation Studies, 2015, 1–9 (1),
Spivak, Gayatri Chakravorty (1999), A Critique of Postcolonial Reason: Towards a History of the Vanishing Present. Cambridge: Harvard University Press, Print.
دوره 18، شماره 3 - شماره پیاپی 71
شماره 71
تابستان 1402
صفحه 199-234

  • تاریخ دریافت 02 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 22 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 13 آذر 1402