شناسایی و تبیین چالش های پیش روی قاعده مندی کسب قدرت سیاسی در دوره جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، رشته علوم سیاسی، گرایش مسایل ایران، دانشگاه علامه طباطبایی

2 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده
رقابت سیاسی، ریشه در وجود و اهمیت قدرت سیاسی در توزیع ارزش ها، دارد. برای جلوگیری از تبدیل رقابت به خشونت میان مدعیان قدرت، نظم دهی به رقابت سیاسی، امری لازم و ضروری ست. امروزه، قاعده «انتخابات آزاد و منصفانه»، مقبول ترین و کارامدترین قاعده برای تنظیم رقابت سیاسی است. با وجود اینکه بیش از یک قرن از قدمت پیدایش قاعده انتخابات در ایران می گذرد ولی شواهد موید آن است که همچنان با چالش هایی مواجه بوده است. بر پایه چنین مفروضی، پرسش این نوشتار این است که «چالش های انتخابات در دوره جمهوری اسلامی ایران چگونه قابل تبیین است؟» در پاسخ به پرسش پژوهش، این فرضیه مطرح است که «چالش های انتخابات در دوره جمهوری اسلامی ایران نتیجه توزیع نامتوزان قدرت میان نیروهای سیاسی در سال های اولیه انقلاب اسلامی 57 و باورها و منافع نیروهای سیاسی موسس و حامی قوانین انتخابات است». برای پاسخ به سوال پژوهش از روش تحقیق ردیابی فرایند، و برای تبیین تئوریک مساله پژوهش، از چارچوب نظری نهادگرایی سیاسی، استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که از میان نیروهای سیاسی مختلف در سال های اولیه انقلاب اسلامی 57، نیروهای سیاسی اسلامی که محصول و نماینده شکاف سیاسی سنت/تجدد بوده اند، از قدرت (فرهنگی) بیشتری برخوردار بوده و در نتیجه، سهم بسزایی در فرایند تاسیس قوانین انتخابات داشته اند. قوانین مورد نظر نیز متناسب با باورها و منافع سیاسی آن ها تاسیس و استمرار یافته و همین امر منجر به ایجاد چالش های انتخابات شده است. از سوی دیگر، به دلیل تزاید نسبی منافع حاصل از قوانین انتخاباتی حاکم، اصلاح قوانین انتخابات، با مقاومت شدید موسسان و حامیان قوانین انتخابات، رو به رو شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Identifying and explaining the challenges facing the regularity of gaining political power in the period of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Farzad Kalateh 1
Faez Dinparast 2
1 PhD Student, Political Science,, Allameh Tabatabai University
2 Assistant Professor, Department of Political Science, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
چکیده English

The evidence proves that the elections in Iran have faced challenges. Based on such an assumption, the question of this article is, "How can the election challenges in the period of the Islamic Republic of Iran be explained?" In response to the research question, this hypothesis is proposed that "the election challenges during the period of the Islamic Republic of Iran are the result of the uneven distribution of power among the political forces in the early years of the 1979 Islamic Revolution and the beliefs and interests of the political forces that founded and supported the election laws". To answer the research question, the process tracking research method has been used, and for the theoretical explanation of the research problem, the theoretical framework of political institutionalism has been used. The results of the research show that among the various political forces in the early years of the 1979 Islamic Revolution, the Islamic political forces, which were the product and representative of the traditional/modern political divide, had more (cultural) power and, as a result, made a significant contribution to the process. They have established election rules. The laws in question have been established and continued according to their beliefs and political interests, and this has led to challenges in the elections. On the other hand, due to the relative increase of benefits from the ruling electoral laws, the amendment of the electoral laws has faced strong resistance from the founders and supporters of the electoral laws.

کلیدواژه‌ها English

Political competition
political power
elections
institutionalism
Islamic Republic
احمدوند، شجاع (1389)، «تبلیغات در قانون انتخابات مجلس»، فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست، سال 12، شماره 30، صص 1_20.
احمدوند، شجاع و فردوس صابرماهانی (1394)، «درآمدی مقایسه ای بر منابع مالی تبلیغات انتخاباتی: مطالعه نظام های انتخاباتی ایران، فرانسه، روسیه و امریکا»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، سال 17، شماره 49، صص 9_35.
احمدی، علی (1389)، انتخابات در ایران (بررسی حقوقی و قانونی)، ناشر: میزان.
اخوان کاظمی، بهرام (1388)، علل ناکارآمدی احزاب سیاسی در ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ارشدی، علی‌یار (1385)، «نظارت شورای نگهبان بر انتخابات، استصوابی یا استطلاعی»، مجله حقوق اساسی، شماره 6 و 7، صص 27_43.
ازغندی، علیرضا و دلاور، ابوذر (1389)، نقش فرهنگ سیاسی نخبگان حاکم در سقوط محمدرضا شاه: بررسی موردی نخست وزیری امیرعباس هویدا از بهمن 1343 تا مرداد 1356، رهیافت های سیاسی و بین المللی، شماره 23، صص 51_76.
اسماعیلی، حمیدرضا (1388)، فرهنگ سیاسی هیات حاکم در دوره پهلوی، نشریه مطالعات تاریخی، سال ششم، شماره 26، صص 26_65.
اسماعیلی، علیرضا و دیگران (1378)، اسنادی از انتخابات مجلس شورای ملی در دوره پهلوی اول، اداره کل آرشیو، اسناد و موزه دفتر رئیس جمهور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
اطاعت، جواد (1383)، انتخابات و نظارت شورای نگهبان، نشریه حقوق اساسی، شماره 2، صص 27-48.
اکبری، محمدتقی و دیگران (1401)، «آسیب شناسی نظام مالی انتخابات جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال یازدهم، شماره 35، صص 93_118.
باباپور، محمد مهدی (1387)، گفتمان‌های فقهی_سیاسی و قانون اساسی ج.ا.ا، رساله دکتری، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
بابایی، محمد (1390)، «بررسی سیاست‌های خبری صدا و سیما در انتخابات ریاست جمهوری دهم»، رساله دکترا، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
بزرگمهری، مجید و نوید رسولی (1401)، ارزیابی استقلال مرجع اصلی نظارت بر انتخابات در جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه سیاست، دوره 52، شماره 1، صص 27-53.
بزرگمهری، مجید (1386)، «بررسی تطبیقی تبلیغات در نظام انتخاباتی ریاست جمهوری»، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 11، شماره 4، صص 1_24.
بشیریه، حسین (1375)، ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی گروه های حاکم در دوره پهلوی، مجله نقد و نظر، شماره 3 و4، صص 74_85.
بهشتی، سید محمد (بی تا)، تاملات ایرانی: جستارهایی در منظر فرهنگی ایران، جلد اول، در دست نشر.
بیگی زاده، مرضیه (1396)، تحول جایگاه نظارتی فقها بر مجلس از مشروطه تا تاسیس شورای نگهبان، رساله دکتری، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
پیرسون، پل (1393)، سیاست در بستر زمان، ترجمه محمد فاضلی، تهران: نشر نی.
پیترز، گای‌ (١٣٨٦‌) نظریة نهادگرایی در علم سـیاست، تـرجمة: فرشاد مؤمنی و فریبا مؤمنی، تهران: انتشارات پژوهشـگاه علوم انسانی و فرهنگ و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی.
تاج‌زاده، سیدمصطفی (1382)، در دفاع از انتخابات آزاد و عادلانه، ناشر: فرهنگ و اندیشه.
جعفری، محمدحسین، و سیدمحمدرضا بیدکی و علی‌محمد کمالیان (1397)، اصل برابری در قوانین انتخاباتی جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با معیارهای انتخابات آزاد و منصفانه، ناشر: نیکو روش.
حبیب نژاد، سید احمد (1390)، «شرایط انتخاب شوندگی در انتخابات مجلس شورای اسلامی در نظام حقوق اساسی ایران با نگاهی تطبیقی»، فصلنامه علوم سیاسی، سال چهاردهم، شماره 55، صص 99_130.
حسینی زاده، سیدمحمدعلی (1391)، از نهادگرایی تا گفتمان درآمدی بر کاربرد نظریه های نهادگرایی درعلوم سیاسی، نشریه علوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم قم، سال پانزدهم، شماره 60، صص 83_109.
حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی (1395)، اسلام سیاسی در ایران، ناشر: دانشگاه مفید.
خاتمی، محمد (1382)، بررسی تحلیلی ایرادات شورای نگهبان به لایحه اصلاح قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی، نشریه حقوق اساسی، دوره 10، شماره 1، صص 327-377.
خسروی، حسن (1387)، حقوق انتخابات دموکراتیک، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد.
خلیلی، عبدالرضا (1395)، انتخابات، تعادل و ثبات سیاسی، ناشر: پلیکان.
داورپور، عزیراله (1397)، وظایف و اختیارات وزارت کشور در انتخابات، انتشارات برتر اندیشان
درستی، هاجر (1393)، آسیب شناسی تبلیغات انتخاباتی مجلس شورای اسلامی در پرتو اصول حقوقی حاکم بر تبلیغات، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال 21، شماره 80، صص 90_105.
دلاور، ابوذر (1387)، فرهنگ سیاسی نخبگان حاکم در دوره پهلوی دوم، فصلنامه گفتگو، شماره 52،.
دلاوری، ابوالفضل (1378)، بررسی ریشه های خشونت سیاسی و بی ثباتی سیاسی در ایران، رساله دکتری، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
سروانی، علی اکبر (1383)، بررسی مقایسه ای فرهنگ سیاسی نخبگان مذهبی در قبال نظام سلطنتی ایران سال های 1332 تا 1357، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
سریع القلم، محمود (1386)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
سلیمانی، سجاد (1391)، «بررسی مفهوم نظارت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
شریف، محمد (1378) نگرش حقوقی به مقوله‌ی نظارت استصوابی، مجموعه مقالات نظارت استصوابی، ج1، تهران، نشر افکار.
شم‌آبادی، ابوالقاسم و رضا طجرلو، افسانه پهلوانلو (1393)، نظارت مالی بر انتخابات در حقوق موضوعه ایران، ناشر: آراه.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1364)، دوره 3 جلدی، ناشر: مجلس شورای اسلامی، روابط عمومی.
طالبان، محمد رضا (1387)، «تاملی بر تکنیک ردیابی فرآیند در مطالعات انقلاب اسلامی ایران»، فصلنامه علمى پژوهشى متین، شماره 40، صص 91_116.
طحان نظیف، هادی (1391)، «نگاهی گذرا بر آسیب شناسی قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی»، فصلنامه ناظر امین، ش 44.
طحان نظیف، هادی و کدخدامرادی، کمال (1398)، «آسیب شناسی نظام حقوقی حاکم بر فرایندهای نظارت بر انتخابات مجلس شورای اسلامی در پرتو سیاست‌های کلی انتخابات»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره 49، ش 4، صص 112_148.
عـجم اوغـلو، دارون و جیمـز رابینسون (1390)، کتاب چرا ملت ها شکست می خورند، ترجمه محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی پور، نشر روزنه.
عطایی، سید جواد (1394)، نقش وزارت کشور در انتخابات در جمهوری اسلامی‌ایران، انتشارات طرح نو.
علینقی، امیر حسین (1393)، نظارت استصوابی، تهران، انتشارات: نی.
علینقی، امیرحسین (1378)، نظارت بر انتخابات و تشخیص صلاحیت داوطلبان، نشر نی.
فارسون، سمیح، مهرداد مشایخی (1379)، فرهنگ سیاسی در جمهوری اسلامی ایران، ترجمه معصومه خالقی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
فتاحی زفرقندی، علی (1397)، شورای نگهبان؛ نظارت بر انتخابات، تبیین و تحلیل صلاحیت شورای نگهبان در نظارت بر انتخابات و بررسی شبهات پیرامون آن، تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان.
قلفی، محمد وحید (1384)، مجلس خبرگان و حکومت دینی در ایران، انتشارات موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
قلی پور، آرین (1386)، نهادها و ساختارها ( اکولوژی نهادی سازمآن‌ها)، تهران: سمت.
کدیور، محسن (1376)، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، چاپ چهارم، تهران: نی.
الکلیت، یورگن (1388)، «انتخابات آزاد و منصفانه»، ترجمه احمد مرکز مالمیری، مجله مجلس پژوهش، سال یازدهم، شماره 46.
گرجی ازندریانی، علی اکبر (1388)، «قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی در بوته نقد»، فصلنامه حقوق، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دوره 40، شماره 4، صص 333_352.
گل محمدی، احمد (1395)، تاریخ سیاسی، تهران، پژوهشکده تاریخ اسلام.
گلشنی، علیرضا و دیگران (1397)، آسیب شناسی انتخابات ریاست جمهوری اسلامی ایران و راهکارهای اصلاح آسیب‌های آن، مجله رهیافت انقلاب اسلامی، شماره 45، صص 107-136.
گیل، گای گودوین (1386)، انتخابات آزاد و منصفانه در حقوق و رویه‌ی بین‌المللی، مترجمان: قاسم زمانی، جمال سیفی، ناشر: موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
مرهونی، محسن (1392)، ارزیابی قانون انتخابات ریاست جمهوری مصوب 1391، دانشگاه شیراز
مشفق، محمدعلی (1396)، کندوکاوی آسیب شناسانه بر نظام انتخابات، تهران: کویر.
ملکان، مجید (1376)، فرهنگ سیاسی نخبگان حاکم و کثرت گرایی سیاسی در ایران طی سال های 1332 تا 1357، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق (ع).
میری، محمد (1374)، تاثیر ساختار نظام سیاسی بر فرهنگ سیاسی مردم ایران با تاکید بر  1332 تا 1367، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
نورث. داگلاس (1377)، نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، مترجم محمدرضا معینی، تهران، انتشارات سازمان برنامه و بودجه.
نورث. داگلاس و همکاران (1395)، خشونت و نظم‌های اجتماعی، مترجمین  جعفر خیرخواهان و رضا مجیدزاده، انتشارات روزنه.
نیکزاد، ایمان ( 1392)، مطالعه فرهنگ سیاسی روحانیون مخالف رژیم پهلوی دوم (امام خمینی ره، ایت الله طالقانی، آیت الله منتظری)، پایان نامه کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
هاجسون، جفری (١٣٨٩) «رویکرد اقتصاد‌ نهادی‌ و ماهیت نهادها»، ترجمه: مـحمود مـتوسلی، مصـطفی سـمیعی نسـب، محمود مشهدی احمد و علی نیکونسبتی، گردآوری و ترجمه در: اقتصاد نـهادی: پیشـگامان نهادگرایی که علم اقتصاد را متحول کردند، تهران: انتشارات دانـشگاه امـام صادق‌.
همتی، ایرج (1391)، رای، رای پهلوی است: نگاهی به ماهیت انتخابات در دوره پهلوی، چاپ پنجم، تهران، ناشر: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی.
یاوری، اسدالله (1396)، بررسی صلاحیت نامزدهای انتخابات توسط شورای نگهبان، تاملی دیگر، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره 80، صص 213-237.
Bell, D. (1988) The End of Ideology: On the Exhaustion of Political Ideas in the Fifties (with‌ a new‌ afterword‌). Cambridge, MA: Harvard University Press‌.
Bradley, Megan (2007), Political Islam, Political Institution and Civil Society in Iran, International Development Research Centre (IDRC).
Easton, David  (1953), The Political System: An Inquiry into the State of Political Science, 2nd ed. Alfred A. Knopf.
Harrop, Matin and Charlie Miller (1987) ,Elction And voter : A Comparative Introduction , London Macmillan
Knight, Jack (1992) Institutions and social conflict, Cambridge: Cambridge University Press.
Lane, J. , & Ersson, S. (2000) The New Institutional Politics: performances and outcomes, London: Routledge.
Poggi, Gianfranco (1990), The State: it’s nature, development and prospects, California: Stanford University Press.
Poggi, Gianfranco (2001), Forms of power, Cambridge: Polity.
Rose, Richard and Others(2000), Internatinoal Encyclopedia of Election , London : Macmillan press.
دوره 19، شماره 2 - شماره پیاپی 74
شماره 74
بهار 1403
صفحه 197-230

  • تاریخ دریافت 03 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 25 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 07 مرداد 1402