محرومیت نسبی و بی ثباتی سیاسی: مطالعه موردی اعتراضات آبان 1398

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه مازندران رشته علوم سیاسی مسائل ایران

2 استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه مازندران

چکیده
جامعه ایران در کمتر از یک دهه گذشته چندین بار آبستن اعتراضات سیاسی بوده است. از جمله، به دنبال افزایش قیمت بنزین در آبان 1398، اعتراضاتی در شهرهای ایران رخ داد که منجر به بی­ ثباتی ­سیاسی در سطح جامعه شد. این پژوهش، احساس محرومیت نسبی را به عنوان عامل مهم این اعتراضات خشونت­ بار در کانون توجه قرار داده­ است. با هدف کاستن از پتانسیل خشونت سیاسی در جامعه ایران، درصدد پاسخ به این سؤال هستیم: نحوه شکل ­گیری و تأثیر محرومیت نسبی بر بی­ ثباتی سیاسی در آبان ماه 1398 چگونه بوده است؟ در پاسخ به این پرسش فرضیه­ ای که این مقاله بر آن تاکید دارد از این قرار است: با روی کار آمدن دولت دوم روحانی در سال 1396، انتظارات ارزشی (رفاهی، قدرتی، بین­ الاشخاصی) در بین افراد جامعه افزایش یافت اما امکانات مردم برای دستیابی به اهداف کاهش یافت. ناکامی در دستیابی به اهداف، منجر به شکل­ گیری محرومیت نسبی تصاعدی شد. یافته ­های پژوهش نشان می­ دهد تکانه افزایش قیمت بنزین، فرصتی برای ابراز این نارضایتی فراهم کرد. این نارضایتی در چارچوب ارتباطات جدید و فرهنگ اینترنت خود را بازیافت و شبکه ­های اجتماعی نقشی بی­بدیل در گسترش نارضایتی ­ها ایفا کردند. نتیجه بی­ ثباتی سیاسی در آبان 1398 بود. مقاله حاضر با کاربست نظریه محرومیت نسبی تد رابرت گر و با روش ردیابی فرایند(روش علی) نگارش یافته است. روش گردآوری داده ­ها نیز کتابخانه ­ای است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Relative deprivation and political instability: a case study of protests in November 2018

نویسندگان English

Abuzar Delavar 1
Mohammad Radmard 2
1 PhD student of Mazandaran University, Department of Political Science (Iran Issues)
2 Assistant Professor of Political Science at Mazandaran University
چکیده English

In less than a decade, Iranian society has experienced several significant political protests. One of the notable instances occurred in November 2019, following a rise in gasoline prices, which led to widespread protests across various cities in Iran and resulted in political instability. The present study focuses on the concept of relative deprivation as a critical factor contributing to these violent protests. Aiming at reducing the potential for political violence in Iranian society, we seek to answer the following question: How did the formation and impact of relative deprivation contribute to the political instability in November 2019? In response, the hypothesis proposed in this paper is as follows: With the onset of President Rouhani’s second administration in 2017, value expectations (concerning welfare, power, and interpersonal relations) among the populace increased, while the means available to achieve these goals diminished. The failure to attain these objectives resulted in the formation of progressive relative deprivation. The research findings indicate that the shock of the gasoline price hike provided an opportunity for the expression of this discontent. This discontent, recontextualized within the framework of new communication channels and internet culture, found a powerful platform in social networks, which played an unparalleled role in spreading dissatisfaction. The result was political instability in November 2019. This paper applies Ted Robert Gurr’s theory of relative deprivation and it is written by process tracing (causal) method. The library method is also used for data collection.

کلیدواژه‌ها English

increasing expectations
progressive relative deprivation
political protests
political instability
November 2018
احمدی، حمید(1376).ثبات سیاسی ،دموکراسی و جامعه مدنی در جوامع ناهمگون: نظریه دموکراسی مبتنی بر اجماع و تجربه لبنان،مطالعات خاورمیانه 1376 شماره 12 صفحات166-123.
انور مصطفوی، محمود شهابی، سمیه شالچی(1401). رفتار جمعی یا کنش اعتراضی: مطالعه ناآرامی های اجتماعی آبان 98 با استفاده از نظریه مبنایی، فصلنامه علمی رهیافت های سیاسی و بین المللی، دوره 14 ، شماره 2 (پیاپی 72 )صفحات 236-211.
ایرنا(1398)، رأی‌گیری انتخابات مجلس یازدهم پایان یافت.3/12/1398، قابل دسترسی در: https://www.irna.ir/news/83685108
بشیریه، حسین.(1381). جامعه­شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی، تهران: نی.                 
بیات، آصف(1398). طغیان طبقه‌ متوسطِ فرودست، ماهنامه ایران فردا، اسفند، دوره جدید، شماره 57.
بیات، آصف(۱۴۰۱).سیاست‌های خیابانی: جنبش تهی دستان در ایران، ترجمه اسدالله نبوی چاشمی، تهران: شیرازه.
تاجیک، محمدرضا (1386).خیابان و سیاست؛ تجربه سیاستی از جنس بازیگوشی در ایران امروز، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دوم، شماره 4،  صفحات 74-33.
تسنیم(1399). ضریب نفوذ اینترنت در ایران بالاتر از میانگین جهانی، 12/9/1399، قابل دسترسی در: https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/12/2401716
توحیدی، زهرا (۱۳۹۸). جنبش یا ناجنبش: نگاهی به رخدادهای آبان ماه از دریچه­ی نظریات جنبش اجتماعی، فصلنامه مطالعات ایرانی پویه، شمارگان نهم و دهم، پاییز و زمستان، صفحات ۶۰ تا ۷۴.
جلائی پور، حمیدرضا.(1391). لایه­ های جنبشی جامعه ایران؛ دو جنبش کلان و ده جنبش خرد اجتماعی. پژوهشنامه علوم سیاسی، سال هفتم، شماره چهارم، صفحات 87-35.
حاجیانی، ابراهیم و دیگران. (1397). اعتراضات و ناآرامی­ های دی ماه 1396 ؛ تحلیل­ ها و برآوردها، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
خواجه سروی، غلامرضا و حسینی سید جواد (۱۳۹۷). دوگانه اعتراض سیاسی و ثبات سیاسی در جمهوری اسلامی ایران، دو فصلنامه علمی_پژوهشی دانش سیاسی، سال چهاردهم، شماره دوم(پیاپی ۲۸)، صفحات ۱۹۹ تا ۲۲۸.
دلاوری، ابوالفضل(۱۳۹۴). درآمد انتقادی بر مفهوم و شاخص‌های بی‌ثباتی سیاسی: به سوی مدل جامع و کارآمد برای سنجش بی­ ثباتی سیاسی، فصلنامه دولت پژوهی، سال اول، شماره ۲، صفحات ۵۹ تا ۹۴.
دلاوری، ابوالفضل. رهبری،محمد(۱۴۰۲). وعده‌های انتخاباتی، محدودیت‌های دولت و اعتراضات سیاسی در ایران: مطالعه موردی نخستین سال دولت دوم روحانی مرداد ۱۳۹۶ تا مرداد ۱۳۹۷ ،فصلنامه دولت پژوهی، سال نهم، شماره ۳۴ ،صفحات ۱۷۹ تا ۲۱۴.
رفیع پور، فرامرز.(1378). آناتومی جامعه: مقدمه ای بر جامعه شناسی کاربردی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
رفیع پور، فرامرز.(1379). توسعه و تضاد، تهران: شرکت سهامی انتشار.
ساندرز، دیوید.(1380). الگوهای بی ثباتی سیاسی ، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
سردارنیا خلیل الله و البرزی هنگامه (1401) در مقاله تحلیل اعتراضات صنفی­_ اجتماعی اخیر در ایران( ۱۴۰۰ -۱۳۹۶ فصلنامه علمی پژوهش­های راهبردی سیاست، دوره 11، شماره 40 صفحات 150-107.
عظیمی دولت­آبادی، امیر.(1387).منازعات نخبگان سیاسی و ثبات سیاسی در جمهوری اسلامی ایران،تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
فراستخواه، مقصود.(1398). ما ایرانیان: زمینه کاوی تاریخی واجتماعی خلقیات ایرانی، تهران: نی.
فوران، جان(1382). مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران ترجمه احمد تدین، تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا.
فوکویاما، فرانسیس (۱۴۰۲). سیاست هویت سیاست هویت کنونی و مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن، ترجمه رحمان قهرمان پور، تهران: روزنه.
قائدی محمدرضا، مذنب حسین، امانی محمدرضا ( 1400).عوامل مؤثر در بروز بحران امنیتی در شهرهای ایران (کاربست نظریه محرومیت نسبی در تحلیل اعتراضات آبان 1398) ، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال، 12 ، شماره 46 ، صص: 182 – 166.
قربانی سید ایمان و شیری طهمورث(1400). فصلنامه پژوهش اجتماعی، سال سیزدهم، شماره پنجاه و یکم، صفحات 1 تا 23 .
کاستلز، مانوئل (۱400). شبکه‌های خشم و امید: جنبش‌های اجتماعی در عصر اینترنت، ترجمه مجتبی قلی‌پور، تهران: نشر مرکز.
کاستلز، مانوئل(۱۳۸5). عصر اطلاعات: اقتصاد،جامعه، فرهنگ(ظهور جامعه شبکه‌ای)، جلد اول، ترجمه علیقلیان و خاکباز، چاوشیان، ویراستار علی پایا، تهران: طرح نو.
کریمی مله، علی (1402).سرمایۀ سیاسی حکومت و هویت ملی؛داده­ های پیش هشداردهنده در مورد ایران کنونی، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 2،پیاپی 70، صفحات 156-109.
گِر،تد رابرت(1402).چرا انسان­ها شورش می­کنند؟، ترجمه علی مرشدی زاد، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گیدنز، آنتونی(1378). جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
لیتل، دانیل(1386). تبیین در علوم اجتماعی: درآمدی به فلسفه علم­الاجتماع، ترجمه: عبدالکریم سروش، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
مدنی، سعید (1399). آتش خاموش، نگاهی به اعتراضات آبان 98، تهران: مؤسسه رحمان.
مارش، دیوید و استوکر، جری. (1384). روش و نظریه در علوم سیاسی. ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی،تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
موثقی، احمد، کرم زادی، مسلم .(1390). بررسی تاثیر ثبات سیاسی بر توسعه، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دوره 41،شماره 3، صفحات340-321.
مرکز آمار ایران(1402). جدول نرخ بیکاری جوانان 24-15 ساله کل کشور به تفکیک فصول (1402-1384)، قابل دسترسی در:
مرکز آمار ایران (1398). سالنامه آماری،دفتر شاخص قیمت ها، قابل دسترسی در:
مرکز آمار ایران (1398). ضریب جینی: کل کشور – (دهک وزنی). زمان آماری: سال های 1363 تا 1398، قابل دسترسی در: https://amar.org.ir/statistical-information/statid/21861
مهر(14 مرداد1399).آخرین آمار ضریب نفوذ اینترنت در ایران، قابل دسترسی در: https://www.mehrnews.com/news/4990207
نوروزپور، مرتضی(۱۳۹۸).تحلیل اعتراض‌های سیاسی دی ماه ۱۳۹۶، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، سال چهاردهم، شماره چهارم، صفحات ۱۸۵ تا ۲۲۰.
نیاکوئی، امیر.(1393).جامعه­شناسی منازعات سیاسی درایران(انتخابات 1388).پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دهم، شماره اول، صفحات230-199.
هرسیج، حسین و ربیعی نیا، بهمن (1402). الگوی شکل گیری جنبش های اعتراضی با تأکید بر نقش شبکه های اجتماعی مجازی، جامعه شناسی کاربردی، سال سی و چهارم، شماره پیاپی (91)، شماره سوم، صفحات 22-1.
والی نژاد، عبدالله. کاظمی، عباس (۱۴۰۰). تحلیل جامعه شناختی ناآرامی‌های آبان ۱۳۹۸، پژوهشنامه علوم سیاسی،شماره4 پیاپی 64، صفحات ۲۲۵ تا ۲۵۲.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی(1381). پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان. موج اول. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی(1395). پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان. موج سوم. پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
Agbiboa, D. E. (2013). Why Boko Haram exists: The relative deprivation perspective. African Conflict and Peacebuilding Review, 3(1), 144-157.
Akram,Sadiya.(2014). Recognizing the 2011 United Kingdom Riots as Political Protest: A Theoretical Framework Based on Agency, Habitus and the Preconscious. British Journal of Criminology, Volume 54, Issue 3. pp 375–392.
Andrey V. Korotayev  and Alisa R. Shishkina.(2020). Relative Deprivation as a Factor of Sociopolitical Destabilization: Toward a Quantitative Comparative Analysis of the Arab Spring Events. Cross-Cultural Research,Volume 54 Issue 2-3. pp296-318. https://doi.org/10.1177/1069397119882364.
Curvale ،Carolina ،(2010)Does Political Participation Affect Political Stability? A Study of Latin America During the 19th and 20th Centuries،Department of Politics, New York university.
Feddes, A. R., Mann, L., & Doosje, B. (2015). Increasing self‐esteem and empathy to prevent violent radicalization: a longitudinal quantitative evaluation of a resilience training focused on adolescents with a dual identity. Journal of Applied Social Psychology, 45(7), 400-411.
Griffin, J. D., & De Jonge, C. K. (2014). Income inequality, citizen polarization, and political protest. University of Colorado Boulder.
Hatami, Z & Yi ,Sue & Hall, M. (2022). Well-being and relative deprivation in a digital era. Heliyon،Volume 8, ISSUE 10. pp1-11. DOI:https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e11233
Kolstad, Ivar.)2008(“ Political Instability, Indices of”, International Encyclopedia of the Social Sciences; Retrieved from: https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/political-instability-indices.
Ragolane, M., & Malatji, T. L. (2024). An investigation into the causes and impact of service delivery protests on political stability: perceptions from the social contract and relative deprivation. EUREKA: Social and Humanities, (1), 75-88. https://doi.org/10.21303/2504-5571.2024.003122
Saleh, A. (2013). Ethnic identity and the state in Iran.Dordrecht, The Netherlands: Springer.
Shahi, A., Abdoh-Tabrizi, E. (2020), “Iran’s 2019-2020 Demonstrations: The Changing Dynamics of Political Protests in Iran”, Asian Affairs, Vol. 51, No. 1, pp. 1-41.
Vanclay, F., & Hanna, P. (2019). Conceptualizing company response to community protest: principles to achieve a social license to operate. Land, 8(6), 101.pp1-31.
دوره 19، شماره 2 - شماره پیاپی 74
شماره 74
بهار 1403
صفحه 123-163

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 04 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 20 شهریور 1403