«اسلام سیاسی»؛ از گفتمان تکفیر تا گفتمان تکثیر ( با درنگی بر آراء سید قطب و امام خمینی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه اندیشه سیاسی ، دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، ایران - عضو انستیتو الهیات صلح ، آلمان

چکیده
در ادبیات سیاسی جهان مفاهیمی چون اسلام گرایی ، بنیادگرایی، اسلام سیاسی و... ، با تنوع مفهومی فراخ وگسترده‌ای به کار رفته و با وجود این تفاوتِ در تعاریف، هر یک از این واژگان ، مصادیق مختلفی یافته‌اند. طبیعتا این ابهامِ در مفاهیم ، باعث عدم دقت و شفافیت در طرح مطالب و نوشته‌های علمی یا گفته‌ها و نوشته‌های رسانه‌ای گردیده است.به ویژه آنکه تلقی ها و برداشتهای صورت گرفته از این مفاهیم در سپهر سیاست و اجتماع ایران چه بسا مغایر آن برداشت و تـلقی جهانی بوده است. با وجود چنین ابهام و ایهامی که سهوا یا عمداً رخ داده است ، برخی بازشناسی‌های مفهومی ضرورت دارد. روش تحقیق در این مقاله تحلیل گفتمان بوده و به صورت تطبیقی دو گفتمان سید قطب و امام خمینی را مورد توجه قرار داده شده است . در این مقاله سعی شده است که به بعضی از این مفاهیم در ایران  و نیز مقایسه برخی مفاهیم و اندیشه‌ها در خارج از ایران، با تمرکز بر اندیشه سیاسی امام خمینی و سید قطب پرداخته شود.از این رهگذر ابتدا به دو تلقی و برداشت از اسلام سیاسی که در ایران پس از انقلاب رواج داشته و نیز به تلقی و فهم جهانی (خارج از ایران) از این مفهوم پرداخته شده است. از همین زاویه و با توجه به برداشتهای دوگانه اسلام قدرت محور و اسلام جامع به مقارنۀ اندیشه های امام خمینی  و سید قطب  تفاوتهای بنیادین این دو اندیشه و برخی از آثار این تفاوتها پرداخته شده است. علاوه بر تاکید بر بازشناسی های مفاهیم کلیدی که مورد توجه نویسنده در این مقاله بوده است، اهمیت تحلیل و تفکیک بنیادهای فکری اندیشمندانی که چه بسا در نگاه نخست همه آنها در یک مکتب و مسیر فکری انگاشته می شوند، به ویژه از حیث آثار و تبعات آن نشان داده شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Political Islam; From “Excommunication discourse” to “Proliferation Discourse” (with the focus on the opinions of Seyyed Qutb and Imam Khomeini)

نویسنده English

Seyed Mohammad Nasser Taghavi
Political science faculty,IAU, Central Tehran Branch
چکیده English

These concepts, such as political Islam, fundamentalism, Islamism, etc. are used in the political literature of the world with a wide range of concepts, and since they have found various examples with this difference in definitions, that conceptual ambiguity causes inaccuracy and possibly the lack of Transparency has been made in the various things said and written in scientific writings or media sayings and writings. Especially, the perceptions and understandings of these concepts in the sphere of Iranian politics and society may have been contrary to that perception and perception. In spite of such ambiguities and doubts that have occurred inadvertently or intentionally, some conceptual recognition are necessary. In this article, an attempt has been made to deal with some of these concepts in Iran, as well as to compare some concepts and ideas outside of Iran, focusing on the political thought of Imam Khomeini and Seyyed Qutb. political that has been popular in Iran after the revolution, and also the global perception and understanding (outside of Iran) of this concept has been discussed.From this point of view and considering the dual understandings of power-oriented Islam and comprehensive Islam, the fundamental differences of these two ideas and some of the effects of these differences have been compared to the thoughts of Imam Khomeini and Seyyed Qutb.

کلیدواژه‌ها English

Political Islam
Takfir
the faith
disbelief
Violence
democracy
Islamic Republic
تقوی، سید محمد ناصر، 1385، دین و بنیادهای دمکراتیک ، تهران ، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
الجابری، محمد عابد، ط.الرابعة، 2000، إشکالیّات الفکر العربی المعاصر،بیروت، مرکز الدراسات الوحدة العربیة
الحرّانی ( إبن تیمیة )،أحمد ابن عبد الحلیم، 1986 ، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة ، (المحقق محمد رشاد سالم، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة)، الریاض
حوّی ، سعید؛ ط. الرابعة 1992، جند الله ثقافةً و اخلاقاً ، مکتبة وهبة، القاهرة
خمینی، سید روح الله، 1378، صحیفه امام، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، تهران 
خمینی، سید روح الله، 1388 ، آداب الصلوة ، موسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی، تهران
خمینی، سید روح الله ، 1388، سرّ الصلوة ، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران
خمینی، سید روح الله ، 1388، شرح چهل حدیث، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، تهران   
خمینی، سید روح الله، 1387، جهاد اکبر، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، تهران 
خمینی، سید روح الله ،1373، المکاسب المحرمة ، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، قم
رمضان ، طارق، 2012، مستقبل الإسلام السیاسی فی العالم العربی، مرکز الإمارات للدراسات و البحوث الإستراتیجیة، أبوظبی
الطباطبائی، بی تا، السید محمد حسین، تفسیر المیزان، انتشارات اسماعیلیان، قم
قرضاوی، یوسف، 1996، ملامح المُجتمع المُسلم الذی نُنشده ، مؤسسة الرسالة،بیروت
(سید) قطب، إبراهیم حسین الشاذلی؛ 1412 هـ. ، فی ظلال القرآن، دار الشروق، ،ط. السابعة عشر، القاهرة
(سید) قطب ، إبراهیم حسین الشاذلی؛ 1979، معالمٌ فی الطریق، دارالشروق ، ط. السادسة، القاهرة
(سید) قطب، إبراهیم حسین الشاذلی؛ 2006، دراساتٌ اسلامیة ، دارالشروق ، ط الحادیة عشرة ، القاهرة
مودودی، أبوالأعلی؛  1967، نظریة الإسلام السیاسیة ، [متن سخنرانی وی در 1939] ، دارالفکر، ط. الثالثة، دمشق
النمنم، حلمی ؛ 1999، سید قطب و ثورة یولیو ، میریت للنشر و المعلومات، القاهرة
تقوی، سید محمد ناصر، اسفند 1374، مدرّس به روایت امام، مجله مجلس و پژوهش، شماره 18، تهران
قرضاوی، یوسف، نوامبر 1986، دراسة عند فکر سید قطب ، جریدة الشعب (اعداد 25-18-11)، مصر
السّبکی ،عبد اللطیف، معالمٌ فی الطریق، دستورالإخوان المفسدین ،  وبگاه شیخ محمودعامر:
www.mahmodamer.wordpress.com 
السرجانی ، راغب ، أبوالأعلی مودودی عملاق الدعوة الإسلامیة ،  وبسایت "طریق الإسلام":
www. islamway.net
نجار، خالد ، لوجلست فمن سیبقی واقفاً ؟! ، شبکة الألوکة :
www.alukah.net
Kepel, Gilles,2002,Das Schwarzbuch des Dschihad,Übers. Bertold Galli,Reiner Pfleiderer und Thorsten Schmidt,Piper Verlag, München 
Lübben,Ivesa, 2008, Die ägyptische Muslimbruderschaft:Islamische Reformbewegung oder politische Partei?, in: (Hrsg.: Muriel,Asseburg,Moderate Islamisten als Reformakteuer?,bpb Verlag, Bonn,Germany
Roy, Olivier, 1994 , The Failure of Political Islam, transl. By: Carol Volk, Harvard University Press,USA 
Schulze,Reinhard, 1994, Geschichte der Islamichen Welt im 20. Jahrhundert, Verl. C.H. Beck, München
Tibi, Bassam,1996, War and Peace in Islam, in: “The Ethics of War and Peace, Religious and Secular Perspective”, Edited by: Terry Nardin,Princeton University Press, New Jersey,USA
Tworuschka,Monika, 1998, Islam und Vorurteile, in: “Der islamische Orient;Grundzüge seiner Geschichte“, Band 1, Hrsg.: Albrecht Noth und Jürgen Paul,Ergon Verlag,Würzburg, Germany
دوره 19، شماره 2 - شماره پیاپی 74
شماره 74
بهار 1403
صفحه 47-76

  • تاریخ دریافت 03 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 21 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 08 مهر 1403