انگاره های اجتماعی ایرانیان و نقش آنها در پیکربندی دولت صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی گرایش مسائل ایران، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده
چکیده
شناختن ایران عصر صفوی و به‌ویژه چگونگی ساخت دولت برآمده از دل طریقت دیرپای صوفیانة آن، برای فهم تحوّلات جامعۀ ایرانی در قرون اخیر، اهمیّت بسزایی دارد. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر انگاره‌های اجتماعی بر ساخت دولت صفوی، به تحلیل چگونگی شکل‌گیری و تحوّل این انگاره‌ها در این وهلۀ مهم تاریخی پرداخته است. با بهره‌گیری از نظریۀ چارلز تیلور در خصوص انگاره‌های اجتماعی و روش جامعه‌شناسی تاریخی، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که نظم هنجاری - اخلاقی شکل‌گرفته در این دوره، مبتنی بر چه زمینۀ اجتماعی و برگرفته از چه نوع خودفهمی ای بوده و چگونه باورهای جمعی ایرانیان در مورد قدرت سیاسی، بر ساختار و عملکرد دولت تأثیرگذار بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تداوم انگارۀ تمرکزگرایی پادشاهی در ایران باستان، همراه با شکل‌گیری انگارۀ دین‌سالاری در دورۀ صفوی، منجر به ایجاد دولتی متمرکز و مبتنی بر مشروعیت مذهبی شده است. همچنین، شکست چالدران و تلاش برای تحقق اتوپیای مذهبی شیعی، تحوّلات مهمی در این انگاره‌ها ایجاد کرده است. نوآوری پژوهش در توجه به نقش فعالانۀ انگاره‌های اجتماعی در شکل‌گیری دولت و تحلیل این موضوع در بستر تاریخی ایران است. این پژوهش با ارائۀ یک مدل تحلیلی مبتنی بر نظریۀ تیلور، به درک عمیق‌تری از ارتباط میان باورهای جمعی و ساختارهای سیاسی کمک می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Irannians social imagines and their role on the configuration of the Safavid state

نویسندگان English

Masoud Vatandoost 1
Mehdi Najafzadeh 2
Vahid Sinaee 2
Seyyed Hossein َAthari 2
1 Ph.D. Candidate of Political Science (Iran Issues), Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad , Mashhad, Iran.
چکیده English

Having a deep knowledge of Iran during the Safavid era, particularly the emergence of a state out of the old-age Sufi traditions, is of utmost significance for understanding the evolutions of the Iranian society in recent centuries. This study is aimed at studying the effects of social imagines on the structure of Safavid state, and proceeds to analyze how those imagines were formed and changed during that significant historical period. Using the theory of Charles Taylor about the social imagines and a historical sociological approach, the present study attempts to demonstrate that the normal-moral order formed during that period was based on what social backgrounds and resulted from what kind of self-understanding, and how the collective beliefs of the Iranian people about political power affected the structure and performance of the state. The findings of this study indicate that the continuation of the decentralized monarchy imagine in ancient Persia, along with the formation of a religion-centered imagine during Safavid era, resulted in the formation of a centralized state based on religious legitimacy. Also, the defeat at the Battle of Chaldoran and the efforts towards creating a Shi’ite religious utopia caused major changes in such imagines. The study is innovative in its focus on the active role of social imagines in the formation of the state and then its analysis in this historical context of Iran. By presenting an analytical model based on Taylor’s theory, this study helps create a deeper understanding of the relationship between public beliefs and political structures.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Social Imaginary
Iranian
Safavid
State
Charles Taylor
اسلامی، روح اله (1391)، روابط خارجی ایران از صفویه تا برآمدن نادرشاه (با تأکید بر دوره ی صفویه و عثمانی)، فصلنامه ی تاریخ روابط خارجی، س 13 و 14، ش 52 و 53، صص 65-40.
اطهری، حسین؛ دستغیب، لیلا (1393)، بازتاب نمادین نقد و نفی قدرت مستقر در مناسک و شعائر شیعه با تأکید بر دو دورۀ صفویه و قاجاریه، فصلنامه ی علمی- پژوهشی شیعه شناسی، سال دوازدهم، شماره ی 45، صص 106-77.
اکبری، سارا؛ سینایی، وحید (1401)، دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ی ایران؛ تحوّل و میراث نهادی، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، شمارۀ 3، پیاپی 67، صص 46-7.
الگار، حامد (1369)، دین و دولت در ایران؛ نقش علما در دورة قاجار، ترجمة ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
براتی‌پور، حسن؛ راهبر، اهورا؛ منشادی، مرتضی (1401)، رابطة دولت و جامعه در عصر صفوی در پرتو نظریة جوئل میگدال، پژوهشنامة علوم سیاسی، شمارة 2، پیاپی 67، صص 86-47.
پولادی، کمال (1385)، تاریخ اندیشۀ سیاسی در اسلام و ایران، تهران: نشر مرکز.
تاورنیه، ژان باتیست (1369)، سفرنامة تاورنیه، ترجمة ابوتراب نوری، چاپ چهارم، اصفهان: کتابخانة سنایی.
ترکمان، اسکندر بیگ (1390)، تاریخ عالم آرای عباسی، به اهتمام فرید مرادی، جلد اوّل، تهران: نگاه.
توان، حسن؛ پولادی، کمال؛ توسلی رکن آبادی، مجید (1401)، سرشت عقلانی در گذر از ایران باستان به ایران اسلامی: گذار از جهان بینی اسطوره ای به جهان بینی دینی، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، شمارۀ 4، پیاپی 68، صص 186-159.
جعفریان، رسول (1370)، دین و سیاست در دوره ی صفوی، تهران: انتشارات انصاریان.
جعفریان، رسول (1379)، صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست، تهران: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
جعفریان، رسول (1386)، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشۀ جوان.
جمال‌زاده، ناصر؛ درستی، احمد (1389)، جامعه شناسی تاریخی دولت در پیوند نخبگان و ساختار دولت در عصر صفوی، دانش سیاسی، سال ششم، شمارۀ دوم، صص 106-73.
خسرو خاور، فرهاد؛ پیوندی، سعید؛ متقی، محسن (1399)،تخیل(انگاره) اجتماعی و دولت در ایران، نشریۀ آزادی اندیشه،شماره 9، صص56-11.
رایشلت، هانس (1383)، رهیافتی به گاهان زرتشت و متن های نو اوستایی، ترجمۀ جلیل دوست خواه، تهران: ققنوس.
رمضانی، روح اله (1399)، تاریخ سیاست خارجی ایران(از پایان صفویه تا پایان پهلوی اول / 879 تا 1320 شمسی)، ترجمۀ روح اله اسلامی و زینب پزشکیان، تهران: نشر نی.
ریکور، پل (1395)، ایدئولوژی، اخلاق و سیاست، ترجمة مجید اخگر، تهران: چشمه.
سیاقی، زهرا (1401)، نقش علمای صفوی در تغییر باورها و سبک زندگی ایرانیان، تهران: سفیر اردهال.
سیوری، راجر (1363)، ایران عصر صفوی، ترجمة کامبیز عزیزی، تهران: سحر.
شریعت، فرشاد (1389)، شاه آرمانی در ایران باستان و شهر زیبای افلاطون: مطالعۀ موردی کورش کبیر، پژوهشنامۀ علوم سیاسی، سال پنجم، شمارۀ 4، صص 67-41.
صفی خانی، ثمره (1391)، نظریۀ اجتماعی در انگارة اجتماعی معاصر ایران، مطالعات اجتماعی ایران، دورۀ ششم، شمارۀ 2، صص 144-120.
فروند، ژولین (1383)، جامعه شناسی ماکس وبر، ترجمۀ عبدالحسین نیک گهر،تهران: توتیا.
فریر، رونالد دبلیو (1388)، برگزیده و شرح سفرنامة شاردن، ترجمة حسین هژبریان و حسن اسدی، تهران: فرزان روز.
فوران، جان (1377)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمۀ احمد تدین، تهران: رسا.
قزوینی، بوداق (1999)، جواهر الاخبار (تاریخ صفویه از آغاز تا سال 984 ه. ق)، به کوشش: محمدرضا نصیری و کوئیجی هانه دا، توکیو: موسسۀ مطالعات فرهنگ‌ها و زبان‌های آسیا و آفریقا.
کالهون، کرایج، (1384)، منظر فلسفی چارلز تیلور، فصلنامة علمی راهبرد، 13(1)، شمارة 35، صص 350-343.
کریمی، بهزاد (1396)، زمان نگری و کیهان باوری در عصر صفویه، تهران: ققنوس.
مانهایم، کارل (1396)، ایدئولوژی و اتوپیا (مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی شناخت)، ترجمة فریبرز مجیدی، تهران: سمت.
مزاوی، میشل (1368)، پیدایش دولت صفوی، ترجمة یعقوب آژند، تهران: گستره.
معینی علمداری، جهانگیر (1397)، روش شناسی نظریه های جدید در سیاست، تهران: دانشگاه تهران.
موثقی، احمد (1387)، دین، دولت و جامعه در ایران، تهران: موسسۀ تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.
میراحمدی، مریم (1369)، دین و دولت در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.
میچل، کالین (1397)، سیاست ورزی در ایران عصر صفوی(قدرت، دیانت، بلاغت)، ترجمۀ حسن افشار، تهران: فرهنگ جاوید.
نجف‌زاده، مهدی (1393) ، از همزمانی ظهور حوزۀ عمومی در ایران و غرب تا موانع اجتماعی سیاسی گسترش آن در ایران، مجلۀ جامعه شناسی ایران ، دورۀ چهاردهم ، شمارۀ 1 ، صص 115-92.
نجف‌زاده، مهدی (1397)، جابجایی دو انقلاب  (چرخش های امر دینی در جامعۀ ایرانی)، تهران: تیسا.
نوایی، عبدالحسین، (1387)، روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دورۀ صفویه، تهران: سمت.
نوایی، عبدالحسین؛ غفاری فرد، عباسقلی (1394)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دورة صفویه، تهران: سمت.
نویدی، داریوش (1386)، تغییرات اجتماعی _ اقتصادی در ایران عصر صفوی، ترجمۀ هاشم آغاجری، تهران: نشر نی.
نیومن، اندرو جی (1393)، ایران عصر صفوی؛ نوزایی امپراتوری ایران، ترجمۀ بهزاد کریمی، تهران: نقد افکار.
واله قزوینی، محمد یوسف (1372)، خلد برین، تصحیح میر هاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وینسنت، اندرو (1376)، نظریه های دولت، ترجمۀ حسین بشیریه، چاپ سیزدهم، تهران: نشر نی.
هینتس، والتر (1377) تشکیل دولت ملی در ایران (حکومت آق قوینلو و ظهور دولت صفوی)، ترجمة کیکاووس جهان‌داری، تهران: خوارزمی.
Azfar moin, A (2012). The Millennial Sovereign: Sacred Kingship And Sainthood In Islam. New York. Columbia University Press.
Al-Azmeh, aziz (1997). Muslim Kingship: Power and the Sacred in Muslim, Christian and Pagan Polities, I. B. Tauris published. London . Newyork.
Arjomand, S. A. (1994). Introduction: Religion and Statecraft in Pre-Modern Iran. Iranian Studies, 27(1/4), 5–8.
Babayan, K. (1994). The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism. Iranian Studies, 27(1/4), 135–161.
Bashir, S. (2006). Shah Ismaʿil and the Qizilbash: Cannibalism in the Religious History of Early Safavid Iran. History of Religions, 45(3), 234–256.
Canceran, D. C. (2009). Social Imaginary in Social Change. Philippine Sociological Review, 57, 21–36.
Foran, J. (1992). The Long Fall of the Safavid Dynasty: Moving beyond the Standard Views. International Journal of Middle East Studies, 24(2), 281–304.
Newman, A (2015). Great men, Decline and Empire: Safavid Studies and a Waforward? Medieval Worlds, No. 2, pp.45-58.
Panaino, Antonio (2021), The „River of Fire“ And The   „River of Molten Metal“: A Historico-Theological Rafting Through the Rapids of the Christian and Mazdean Apokatastatic Fall. Vienna: Austrian Academy of Sciences.
Savory, R. (1974). The Safavid State and Polity. Iranian Studies, 7(1/2), 179–212.
دوره 19، شماره 3 - شماره پیاپی 75
شماره 75
تابستان 1403
صفحه 229-274

  • تاریخ دریافت 09 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 30 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 03 آبان 1403