نسبت هویت و منافع ملی در سیاست خارجی ایران عصر پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه علوم سیاسی(مسائل ایران)، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی (مسائل ایران)، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه علوم سیاسی،‌ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.

چکیده
نقش هویت در تحلیلِ‌سیاست‌ِخارجی ایران در عصر پهلوی مغفول مانده است که بخشی از این تغافل را می‌توان با سیطره نگرش‌های غیرمعناگرا بر نظریه‌های روابط بین‌الملل در این دوره مرتبط دانست. این مقاله کوشیده است با به کارگیری نظریه «برساخت‌گرایی» و روش تحلیل متاثر از این نظریه، نسبت فهم «خود» با «غرب» را در سیاست‌خارجی عصر پهلوی و در برابر نقش ابرقدرت‌هایی چون اتحاد جماهیرشوروی، بریتانیا و ایالات‌متحده ارزیابی کند. یافته‌های این پژوهش با فرضیه اکتشافی نشان می‌دهد که «خودِایرانی» در کنشگری با «دیگریِ‌غربی» چگونه طی این دوره در قالب دو برساخت هویتی «خودِستیهنده» و «خودِسازشگر» انعکاس پیدا کرده است؛ از منظر این مقاله برساخت هویتی ستیهنده در دوره کوتاهی از عصر پهلوی که با انزواگرایی و تلاش بر دوری‌گزینی از اتحادها و ائتلاف‌های یکسویه با دولت‌های خارجی همراه بود تامین حداکثری «منافع ملی» ایران را مرهون استقلال تام و تمام از دیگری‌غربی می‌دانست که به ویژه در چارچوب رویکرد «موازنه منفی» به مثابه رویکردی ستیهنده و به مثابه نگاهی انتقادی منجر به تقابل با غرب شد اما برساخت هویتی حاصل از «خودِسازشگر» به ویژه در قالب سه رویکرد «نیروی سوم»، «موازنه مثبت» و «ناسیونالیسم مثبت» دوستی با غرب را برای تامین منافع ملی ایران توصیه می‌کرد و تلاش داشت با مصلحت‌اندیشی با «دیگری‌کم خطرتر» هزینه «دیگری خطرناکتر» را برای کشور به حداقل برساند. این پژوهش همچنین نشان داد که هیچکدام از این دو برساخت هویتی و حتی سنتز آن دو که در قالب سیاست مستقل ملی بازتولید شد با وجود تفاوت‌های بنیادین نتوانستند موجب تضمین منافع ملی ایران شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Relationship between Identity and National Interest Under Pahlavi

نویسندگان English

Shahrooz Shariati 1
Seyyed Ramin Alborzi 2
Seyyed Mohsen Alavipour 3
1 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Ph.D. student in Political Science, Department of Political Science, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of International Political and Legal Studies, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

The role of identity in the analysis of Iran's foreign policy has been overlooked during the Pahlavi era. This can be attributed, at least in part, to the dominance of materialistic attitudes over the theories of international relations during this period. This article employs constructivist theory to assess the relationship between the Iranian nation's self-perception and its stance towards the West during the Pahlavi era. In order to achieve this objective, the approaches of the "Third Force", "Negative Balance", "Positive Balance", "Positive Nationalism" and "Independent National Policy" were subjected to analysis in the context of the role played by the superpowers, namely the Soviet Union, Great Britain and the United States, during the Pahlavi period. This research employs discourse analysis to examine the manner in which Iran has engaged with the West. The findings of this research demonstrate that during the Pahlavi era, a number of Iranian politicians held the view that the optimal provision of Iran's "national interests" was contingent upon independence from the West. Conversely, a different set of politicians advocated that Iran's national interests should be secured by establishing a security link with the West, with the objective of minimizing the country's expenses. This research demonstrates that neither of these two identity structures, despite the significant differences between them, can ensure the preservation of Iran's national interests.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Foreign policy
Pahlavi
National Interests
Constructivism
Identity
آبراهامیان،یرواند(1376) مقالاتی در جامعه شناسی سیاسی ایران ،سهیلا ترابی فارسانی،شیرازه
------------(1386)پارانوید در ایران ،در«جستارهای درباره تئوری توطئه در ایران»،گردآورنده و ترجمه ممد ابراهیم فتاحی،تهران،نشرنی
------------ (1392) ایران بین دو انقلاب ، ترجمه پیمان فتاحی و احمدگل محمدی چاپ بیستم
------------ (1403) بحران نفت در ایران؛ از ناسیونالیسم تا کودتا، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی، نشرنی
آوری پیتر (1367) تاریخ معاصر ایران از تاسیس پهلوی تا کودتای 28 مرداد،(جلد دوم)ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، انتشارات عطایی
اتابکی ،تورج(1376) آذربایجان در ایران معاصر،ترجمه محمد کریم اشراق ،تهران،نشر توس
ادیب زاده، مجید(1387) زبان،گفتمان و سیاست خارجی:دیالکتیک بازنمایی از غرب در جهان نمادین ایرانی، تهران، اختران
ادیب مقدم، آرشین(2017) روان- ملی‌گرایی؛اندیشه جهانی،  تصورات ایرانی، ترجمه علی اصغر محمدعلی زاده، بی جا
ازغندی،علیرضا(1376) روابط خارجی ایران( دولت دست نشانده) 1357-1320، نشر قومس
-----------(1378) تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران:1320-1357 ،تهران نشر قومس
-----------(1381) سید حسن مدرس و بازبینی در صورت موازنه عدمی، فصلنامه راهبرد شماره 26، زمستان81
استوارت،ریچارد(1370) اخرین روزهای شاه،ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی ،تهران،معین
انتظام،نصرالله(1371) خاطرات نصرالله انتظام:شهریور1320از دیدگاه دربار،به کوشش محمدرضا عباسی و بهروز طیرانی، تهران ، دفتر پژوهش و انتشارات سازمان اسناد ملی
بیات،کاوه(1370) قوام السلطنه و ایالات متحده آمریکا،نشریه گنجینه اسناد،شماره یک،بهار70
پهلوی،محمدرضا(1345) انقلاب سفید،تهران
------------(1349) ماموریت برای وطنم، تهران ، بنگاه نشر و ترجمه کتاب
------------(1355) به سوی تمدن بزرگ، مرکز پژوهش و نشر فرهنگ سیاسی دوران پهلوی با همکاری کتابخانه پهلوی
------------ (1371) پاسخ به تاریخ ،به کوشش شهریار ماکان،چاپخانه آسمان ،پاریس
------------(1389) به سوی تمدن بزرگ،فرانکفورت،نشرالبرز،چاپ اول
پیرا، فاطمه(1379) روابط ایران و آلمان ،تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
تقی زاد،سیدحسن(1379)زندگی طوفانی؛به کوشش عزیزالله عزیززاده،تهران،انتشارات فردوس،چاپ اول
ذوقی،ایرج(1368) ایران و قدرتهای بزرگ در جنگ جهانی دوم،نشرپاژنگ،چاپ دوم
--------(1379) موازنه منفی بحران در سیاست خارجی نشریه تاریخ روابط خارجی ،شماره دو ،بهار79
رمضانی،روح الله(1401) تاریخ سیاست خارجی ایران : از صفویه تا پایان پهلوی ،ترجمه روح الله اسلامی و زینب پزشکیان،نشر نی ،چاپ دوم
------------،(1402) سیاست خارجی ایران 1941-1973(1320-1353):مطالعه سیاست خارجی ملل در حال نوسازی ، ترجمه محمد جعفر جوادی ارجمند و صادق قربانی ،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ اول
روحانی، فواد(1353) تاریخ ملی شدن نفت ایران تهران انتشارات فرانکلین چاپ دوم
---------(1355)صنعت نفت ایران بیست سال پس از ملی شدن، تهران،شرکت سهامی کتابهای جیبی
رنجکش،محمدجواد و گرامیان،سعیده‌سادات(1399)ویژگی‌های گفتمان‌های رویکرد به غرب درسیاست خارجی ایران؛نمونه پژوهی:دوره مصدق(1332-1320) و پهلوی دوم(1357-1342)، دوفصلنامه غرب شناسی بنیادی،سال یازدهم،شماره دوم، پائیزو زمستان99
زونیس، ماروین(1370)  شکست شاهانه ترجمه عباس مخبر انتشارات طرح نو.
تاجیک،محمدرضا(1383)سیاست خارجی، عرصه فقدان تصمیم گیری و تدبیر، مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری، جلد اول
------------- (1384) رابطه غیریت و هویت در میان ایرانیان ،تهران،فرهنگ گفتمان ،چاپ اول
خلیلی محسن(1385) نقدی از دیگر- ایران‌شناسی انگلیسی‌ها ، پژوهش‌نامه علوم سیاسی، سال اول شماره دو، بهار85
--------- و حمیدی، سمیه(1390) تحلیل گفتمان مقوله سیاست خارجی در مذاکرات نخستین مجلس شورای ملی مشروطیت،پژوهشنامه علوم سیاسی، سال ششم،شماره چهارم پائیز90
چرنوف، فرد(1388) نظریه و زبرنظریه در روابط بین الملل:مفاهیم و تفسیرهای متعارض، ترجمه علیرضا طیب، تهران، چاپ اول
سریع القلم،محمود (1379) سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران : بازنگری نظری و پارادایم ائتلاف، مرکز تحقبقات استراتژیک ریاست جمهوری ، چاپ اول
--------------،(1392) ایران و جهانی شدن :چالش ها و راهکارها،مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام،چاپ پنجم
سند مجلس شورای ملی(1333)شرح مذاکرات و سخنرانی های جلس شورای ملی ، دوره 18، جلسه 26 ،شماره مسلسل 26 ، شماره سند 2731
سیف پور فاطمی،نصرالله(1400) گزند روزگار:خاطراتی از تحولات خلیج فارس در آستانه جنگ جهانی دوم،مجلس چهاردهم و بحران آذربایجان(1325-1317)،تهران،مرکز نشر شیرازه،چاپ دوم
شوکت،حمید(1385) در تیرس حادثه:زندگی سیاسی قوام السلطنه،تهران،اختران،چاپ اول
شیخ الاسلامی،محمد جواد(1368) سیمای احمدشاه، نشرماهی ،چاپ اول
صادقی،سیدشمس‌الدین(1388)درآمدی بر علل بیگانه‌ستیزی و بیگانه‌هراسی در فرهنگ‌سیاسی‌معاصر ایران،پژوهشنامه علوم سیاسی،سال چهارم،شماره چهارم،پائیز 88
صحرایی، علیرضا؛خلیلی، محسن؛منشادی،مرتضی و اسلامی،روح الله(1398) پیوستار قدرت در سیاست خارجی از دیدگاه فروغی، پژوهش نامه ایرانی سیاست بین الملل ،سال 7،شماره2،بهارو تابستان
صفایی،ابراهیم(1371) اشتباه بزرگ ملی شدن نفت،تهران،کتابسرا
عظیمی ،فخرالدین(1391) بحران دمکراسی در ایران:3120-1332،ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری ، نشرآسیم ،چاپ چهارم
علم،اسدالله(1371) یادداشت های علم،به کوشش علینقی عالیخانی(6جلد)، تهران ،انتشارات کتابسرا
علم،مصطفی(1377)نفت،قدرت و اصول:پیامدهای کودتای 28 مرداد،ترجمه غلامحسین صالحیار،تهران،چاپخش،چاپ اول
فاتح،مصطفی(1335) پنجاه سال نفت ایران،تهران،انتشارات شرکت سهامی چهر(سهامی چاپ)
فرمانفرمائیان، منوچهر و فرمانفرمائیان رخسان(1377) خون و نفت :خاطرات یک شاهزاده ایرانی، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران ققنوس ،چاپ اول
فروغی، محمد علی(1378) مقالات فروغی،جلد اول، تهران،نشرتوس،چاپ سوم
فلیپیس، اندرو برادلی(1391) برسازی،  در مارتین گریفیث، نظریه روابط بین‌الملل برای سده بیست و یکم، ترجمه علیرضا طیب، تهران، نشرنی
فوران ،جان(1392) مقاومت شکننده:تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین،نشررسا،چاپ چهاردهم
فولر،گراهام(1373) قبله عالم،ترجمه عباس مخبر، تهران ،مرکز
قوام السلطنه(1324) شرح مذاکرات مجلس چهاردهم ، مورخه 28 بهمن 1324 ،مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،شماره سند2176
کاتم، ریچارد (1371) ناسیونال در ایران فرشته سرلک نشر گفتار
کرزن،جورج ناتائیل(1388) ایران وقضیه ایران(جلد اول) ،ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی،انتشارات علمی و فرهنگی،چاپ ششم
کوورت، پال(1392) به سوی یک نظریه برساخت انگارانه از سیاست خارجی،  ، در «سیاست خارجی در جهان برساخته» ویراسته وندولکا کوبالکووا،  ، ترجمه مهدی میر مهدی و علیرضا خسروی،  پژوهشگاه مطالعات راهبردی،  چاپ اول
کی استوان،حسین(1329)سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم ،مرکز فروش کتابخانه سقراط ،چاپ تابان
گازیورسکی،مارک(1371) سیاست خارجی آمریکا و شاه:ایجاد یک حکومت سلطه پذیر در ایران ،ترجمه جمشید زنگنه ، خدمات فرهنگی رسا،چاپ دوم
لاجوردی،حبیب(1986) مصاحبه با مظفر بقایی کرمانی،پروژه تاریخ شفاهی ایران دانشگاه هاروارد، 10 آوریل 1986، نوار شماره 7 ، قابل دسترسی در آدرس  اینترنتی: (Iranhistory.net/baghaee-kermani0)
لسانی،ابوالفضل(1357) طلای سیاه یا بلای ایران،تهران،امیرکبیر
لینکلیتر، اندرو(1393) نوواقع گرایی،  نظریه انتقادی و مکتب برسازی،  ترجمه علیرضا طیب، اداره نشر وزارت امور خارجه،  چاپ سوم
متقی، ابراهیم(1378) جهت گیری سیاست خارجی و نقش ملی ایران از کودتا تا انقلاب اسلامی بین سالهای 1332 تا1357 نامه مفید شماره نوزدهم
مدیرشانه‌چی، محسن(1377) سیاست خارجی ایران در دوران مصدق ، فصلنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی،شماره 131 و132
مشیرزاده،حمیرا (1384) برساخت‌انگاری به عنوان فرانظریه در روابط بین‌الملل،  مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی،  شماره 65، پائیز 84
-----------(1391 نظریه‌سازه‌انگاری متعارف و پژوهش در روابط بین‌الملل و استلزامات پژوهشی،دوفصلنامه پژوهش سیاست نظری،دوره جدید، شماره دوازدهم،پائیز و زمستان91
مصدق،محمد(1357)  نطق های دکتر مصدق،انتشار امیرکبیر،تهران ،جلد اول
---------(1370) خاطرات و تالمات مصدق؛کتاب دوم:مختصری از تاریخ ملی شدن صنعت نفت در ایران ، به کوشش ایرج افشار،انتشارات علمی ،چاپ ششم
مظاهری،محمد مهدی و ملایی،اعظم(1393) دولت ،هویت و سیاست خارجی در ایران معاصر(1390-1304)،فصلنامه پژوهش های راهبردی سیاست،سال دوم،شماره 7(پیاپی37) ،زمستان
مک‌گی،جورج(1369)سه گزارش پیرامون ملی شدن صنعت نفت ،ترجمه غلامرضا نجاتی،تهران،شرکت سهامی‌انتشار
منوری،سیدعلی(1395)ساخت و تثبیت دیگری در روابط خارجی ایران از تکوین حکومت صفوی(907ق/1502م)تا دهسال نخست تاسیس نظام جمهوری اسلامی ایران(1368ش/1989م)،فصلنامه سیاست،مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ،دوره46،شماره3،پائیز95
موحد،محمدعلی(1378) خواب آشفته نفت ،جلد چهارم:از کودتای 28مرداد تا سقوط زاهدی،تهران،کارنامه
موسوی نیا،سیدرضا(1394) از رئالیسم کلاسیک تا رئالیسم ایرانی: تحلیل نظری روابط خارجی ایران با قدرتهای بزرگ(1501-1979)» فصلنامه پژوهشهای راهبردی سیاست، سال چهارم،شماره15(پیاپی45)،زمستان
میرترابی،سیدسعید (1396) تحلیل رابطه تعاملی ناسیونالیزم نفتی در ایران و تحولات ساختاری بازار نفت جهانی فصلنامه تحقیقات سیاسی بین المللی دانشگاه آزاد شهر شماره سی و سوم زمستان
میرزاصالح،غلامحسین(1392)خاطرات سیاسی قوام السلطنه،تهران،معین،چاپ اول
میرسپاسی،علی(1387) روشنفکران ایران؛روایت یاس و امید، ترجمه عباس مخبر، تهران ،مرکز
میساری، نزار(1392) مطالعه موردی اسلام در سیاست خارجی ایالات متحده،  ، در کوبالکووا، وندولکا(1392)سیاست خارجی در جهان برخاسته،  ترجمه مهدی میرمحمدی و علیرضا خسروی، پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ اول
نجاتی،غلامرضا(1378) جنبش ملی شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد،شرکت سهامی انتشار،چاپ هشتم
نهاوندی،هوشنگ(1355)مبانی سیاست مستقل ملی ، فصلنامه راهبرد نوین شماره هشتاد ،برگرفته از سخنرانی نوش نهاوندی در سمپوزیوم بین المللی سیاست مستقل ملی در پاریس
واردی،احمد(1391) زندگی و زمانه محمد علی فروغی، ترجمه عبدالحسین آذرنگ،تهران،نشرنامک
ونت،الکساندر(1386) نظریه اجتماعی سیاست بین‌الملل،  ترجمه حمیرا مشیرزاده،  مرکز چاپ و انتشار وزارت امورخارجه،  چاپ دوم
همایون کاتوزیان ،محمدعلی(1380) اقتصاد سیاسی ایران از مشروطه تا پایان پهلوی،ترجمه محمد رضا نفیسی و کامبیز عزیزی ،تهران،مرکز
--------------------(1385) تضاد دولت و ملت در ایران،ترجمه علیرضا طیب،تهران،نشرنی
هوشنگ مهدوی،عبدالرضا(1374) سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی(1357-1300)،تهران،البرز،چاپ دوم
------------------(1379) تاریخ روابط خارجی ایران : از ابتدای صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، امیرکبیر
هویدا،فریدون(1365) سقوط شاه ،ترجمه ح .الف مهران ،نشر اطلاعات
یرگین، دنیل(1376) تاریخ جهانی نفت، ترجمه غلامحسین صالح یار، انتشارات اطلاعات
.Guzzin,Stefano &Leander, Anna (2006)Constructivism and International Relations :Alexander Wendt and his critics, Routledge ,1th Edition
.Onuf, Nicholas Greenwood (2002) Worlds of Our Making: The Strange Career of Constructivism in International Relations: Routledge ,3rd Edition
88.Reus-Smith, Christian (2005) Constructivism, theories of International Relations. 3rd Edition. Palgrave, Mc Milan books
.Ruggie, John Gerard (2018) Constricting The World Polity: Essays in International Institutionalization, Routledge , 6th Edition
.Tabatabai,Ariane (2020), No Conquest, No Defeat :Iran’s National Security Strategy, Oxford University Press
.Wendt,Alexander(2002)“Agent-Structure Problem in International Relations Theory, International Organization .no41 vol3,summer2002
دوره 19، شماره 3 - شماره پیاپی 75
شماره 75
تابستان 1403
صفحه 159-197

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 23 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 07 آبان 1403