همسازی ایدئولوژی و اُتوپیا با امرسیاسی؛ خوانشی بر مناسبات دولت و جامعه در ایران عهد قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

چکیده
دولت در دوره قاجار به دلیل مواجهه با شرایط جدید ناشی از امرسیاسی مدرن از سازمان‌دهی ایدئولوژیکی مدرن و هم‌چنین ابزارهای کنترل سیاسی و نظامی موثر برخوردار نبود. از این‌رو تغییر در امرسیاسی، وضعیت دشواری را فراروی دولت قاجار قرار داد، به‌نحوی‌که برخی از کارگزاران ایدئولوژی رسمی قاجار در خصوص نحوه عملکرد دولت وکارآمدی آن در مواجهه با شرایط در حال تغییر دچار تشکیک شده و نوسازی دولت را جهت تقویت ایدئولوژی رسمی در دستورکار خود قرار دادند. هم‌چنین امرسیاسی مدرن، به شکل‌گیری طرح‌های اُتوپیایی معتقد به تغییر وضع موجود در دوره قاجار نیز یاری رساند و ساخت ایدئولوژی رسمی قاجاران در قالب دولت نیز کفایت لازم را در مواجهه با این طرح‌ها از خود نشان نداد. بر این اساس، پیدایش مدرنیته و امرمدرن به‌گونه‌ای‌که زمینه لازم را برای تغییر نظم سیاسی قدیم و ایجاد نظم سیاسی جدید به وجود آورد، سبب -اثرگذاری بیشتر طرح‌های اُتوپیایی مؤثر در جامعه نسبت به ساخت ایدئولوژیکی دولت قاجار شد. نوشتار حاضر برآن است تا بابهره‌گیری از رویکرد نظری تلفیقی امرسیاسی لکان و ایدئولوژی و اُتوپیای مانهایم، برتری توان‌ کنش‌های موجود در جامعه در قالب طرح‌های اُتوپیایی را نسبت به دولت در عهد قاجار، به شیوه توصیفی و تحلیلی مورد بررسی وکنکاش قراردهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Compatibility of ideology and utopia with the political; A Reading of the Relations between State and Society in Iran in the Qajar Era

نویسنده English

Peyman Zanganeh
Assistant Professor of Political Science, Birjand University, Birjand, Iran.
چکیده English

The state in the Qajar period did not have modern ideological organization as well as effective political and military control tools due to the new conditions resulting from modern politics. Therefore, the change in the political affairs put a difficult situation in front of the Qajar government, so that some of the agents of the official Qajar ideology were skeptical about the way the government operates and its efficiency in the face of the changing conditions, and put the modernization of the government to strengthen the official ideology on their agenda. Also, the modern political affair helped to form utopian plans that believed in changing the status quo in the Qajar period, and the construction of the official ideology of the Qajars in the form of the state did not show the necessary adequacy in the face of these plans. Accordingly, the emergence of modernity and modernity in a way that created the necessary ground for changing the old political order and creating a new political order, caused the effective utopian plans in society to be more effective than the ideological structure of the Qajar state. The present article aims to use the combined theoretical approach of Lacan's political affairs and Mannheim's ideology and utopia, in a descriptive and analytical manner, to investigate and explore the superiority of the existing actions in society in the form of utopian plans compared to the state in the Qajar era.

کلیدواژه‌ها English

Politics
Ideology
Utopia
State
Society
- آبراهامیان، یرواند (1377)، ایران بین دو انقلاب، چاپ هجدهم، ترجمه احمدگل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشرنی.
- کدی، نیکی (1396)، ایران دوران قاجار و برآمدن رضاخان (1304-1175)، تهران، انتشارات ققنوس.
- آجودانی، ماشالله (1382)، مشروطه ایرانی، تهران، نشر اختران.
- آخوندزاده، میرزافتحعلی (1395)، مکتوبات کمال­الدوله،به  اهتمام علی­اصغرحقدار، باشگاه ادبیات.
- آفاری، ژانت (1376)، نهضت مشروطه ایران در بوته آزمون تئوری‌های انقلاب‌ها، ترجمه رضا رضایی، مجله نگاه نو، شماره34، پاییز.  
- احمدی، محمدعلی (1397)، گفتمان چپ در ایران؛ دوره قاجار و پهلوی اول، چاپ دوم، تهران، انتشارات ققنوس.
- ازجان، لورنتز(1382)، اصلاح­طلبان بزرگ ایران در قرن19: تحلیلی بر اصلاحات امیرکبیر، ترجمه زهرا نوعی و سعیده مصطفوی، نشریه­تاریخ­پژوهی، شماره14، بهار،صص40-25.
- اصیل، حجت‌الله (1381)، رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران، نی.
- امانت، عباس (1400)، تاریخ ایران مدرن، بی‌جا، فراگرد.
-استاوراکاکیس، یانیس (1392)، لکان و امر سیاسی، ترجمه محمدعلی جعفری،تهران، ققنوس.
- اعتماد السلطنه، محمد حسن (1357)، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، چاپ دوم، تهران، روزبهان.
- الگار، حامد (1369)، دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار، چاپ دوم، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، انتشارات توس.
- بشیریه، حسین(1380)، اندیشه­های مارکسیستی، چاپ سوم، تهران، نی.
- تاجیک، محمدرضا و مسعودی، عارف (1399)، نظریه مقاومت و اندیشه مشروطه­خواهی در ایران، فصلنامه علمی رهیافت­های سیاسی و بین­المللی، دوره 11، شماره3، (پیاپی61)، بهار،صص70-39.   
- تاجیک، محمدرضا و خسروی، حیدر (1394)، شکل­گیری جریان­های فکری رمانتیک در عرصه سیاسی ایران؛ دوره مشروطه تا دهه 1330، فصلنامه رهیافت­های سیاسی و بین­المللی، سال هفتم، شماره 43، پاییز، صص64-36.  
- حائری، عبدالهادی (1394)، نخستین رویارویی­های­اندیشه­گران ایران با دورویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، انتشارات امیرکبیر.
- ....................... (1392)، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، چاپ پنجم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
- خداپرست، ارسطو (1388)، روحانیت و دولت، نشریه کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره140، دی­ماه، صص89-83.
- خلیلی، محسن و انتظاری، مهدیه (1392)، سیاست خارجی بایسته از دیدگاه ملکم خان، مطالعات تاریخ فرهنگی: پژوهش­نامه انجمن ایرانی تاریخ، سال پنجم، شماره هفدهم، پاییز، صص86-63.
- خلیلی، محسن وکشاورزی، عباس(1386)، اندیشه تأسیس­دولت مقتدر مرکزی پس ­از انقلاب مشروطیت (مطالعه موردی: اندیشه­های ملک­الشعرای بهار)، دانش سیاسی، سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان، صص 197-169.
- دولت‌آبادی، یحیی (1361)، حیات یحیی، جلد دوم، چاپ سوم، تهران، عطار.
-رایت، الیزابت(1394)، لکان و پسافمنیسم،ترجمه محمود مقدس، تهران، مهرگان خرد.
- زاهد زاهدانی، سعید و سلامی، محمدعلی(1391)، بهائیت در ایران، چاپ هفتم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- سرحدی، رضا و نجف‌زاده، مهدی (1402)، تحلیل نسبت قدرت و جامعه با گذار به دموکراسی؛ مطالعه موردی جنبش مشروطیت، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 2، پیاپی70، بهار، صص74-41.
- سریع­القلم، محمود (1391)، اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار، چاپ دوم، تهران، نشر فرزان.
- سمیعی اصفهانی، علیرضا(1378)، جامعه قدرتمند، دولت ضعیف؛ تبیین جامعه­شناختی مناسبات دولت و جامعه در ایران عصر قاجار، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره38، شماره3، پاییز، صص143-117.
- غنی، سیروس (1389)، ایران برآمدن رضاخان برافتادن قاجار و نقش انگلیسیها، چاپ پنجم، ترجمه حسن­کامشاد، تهران، انتشارات نیلوفر.
- فیرحی، داود (1399)، ایرانشهری و مسأله ایران، فصلنامه دولت­پژوهی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال پنجم، شماره 21، بهار، صص28-1.
- .................. (1400)، دولت مدرن و بحران قانون؛ چالش قانون و شریعت در ایران معاصر، تهران، نشرنی.
- فوران، جان (1390)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال­های پس ­از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین، چاپ یازدهم، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا.
- کاتوزیان، محمد علی(1372)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، تهران، نشر مرکز.
- ..................................(1391)، ایران جامعه­کوتاه مدت و سه مقاله دیگر، چاپ سوم، ترجمه عبدالله­کوثری، تهران، نشرنی.
- کدیور، محسن(1378)، نظریه­های دولت در فقه شیعه، چاپ چهارم، تهران، نشرنی.
- کرمانی، ناظم­الاسلام (1392)، تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ دهم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
- کسروی، احمد (1390)، تاریخ مشروطه ایران، چاپ ششم، تهران، صدای معاصر.
- کلهرودی، سید نوید (1402)، خیال اجتماعی ایرانیان، ابزارهای تداوم مفهوم شاهنشاه در ایران عصر قاجار، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره 19، شماره1، پیاپی 73، زمستان، صص 230-193.
- کنوبلاخ، هوبرت (1392)، مبانی جامعه­شناسی معرفت، ترجمه­کرامت­الله راسخ، تهران، نشرنی.
- لسان الملک سپهر، محمد تقی (1377)، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، جلد سوم، به اهتمام جمشید کیان‌فر، تهران، اساطیر.
- مانهایم،کارل (1380)، ایدئولوژی و اُتوپیا: مقدمه­ای برجامعه­شناسی شناخت، ترجمه فریبرز مجیدی، تهران، سمت.
- ملایی توانی، علیرضا (1381)، مشروطه و جمهوری: ریشه‌های نابسامانی نظم دموکراتیک در ایران، تهران، گستره.
- موثقی، احمد (1384)، نوسازی و اصلاحات در ایران­ معاصر، فصلنامه­ سیاست؛ نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره69، پاییز، صص260-225.
- میرزا صالح، غلامحسین(1387)، فروپاشی قاجار و برآمدن پهلوی، تهران، نشر نگاه معاصر.
- نجف­زاده،مهدی(1394)،«حیث خیالی قانون­گذاردر دورۀ تکوین سیاست ­مدرن ­­در ایران»، فصل­نامه ممالک محروسه(پژوهش­های قاجاریه شناسی)،شماره 1،صص 181-165.
- نفیسی، سعید (بی‌تا)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، جلد دوم، تهران، بنیاد.
- نورائی، فرشته (1352)، تحقیق در افکار میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران، شرکت سهامی انتشارات جیبی.
- نوذری، حسینعلی (1378)، مدرنیسم و مدرنیته: مجموعه مقالاتی در سیاست، فرهنگ و نظریه اجتماعی، تهران، نقش جهان.
- نیک‌فر، جاماسب (1392)، حمایت روس و انگلیس از شاهان قاجار و دور شدن فرّه ایزدی، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال هشتم، شماره سوم، تابستان، صص183-161.  
- هومر، شون (1388)، ژانلاک، ترجمه محمدعلی جعفری و محمد ابراهیم طاهائی، تهران، انتشارات ققنوس.
-Lacan, Jacques (1991a) The Seminar Of Jacques Lacan; Book I Freud's Papers on Technique 1953-1954, Trans. By John Forrester, Edi. By Jacques-Alain Miller, New York, W. W. Norton & Company;
-Lacan, Jacques (1991b) The Seminar Of Jacques Lacan; Book II The Ego in Freud's Theory and in the Technique of Psychoanalysis 1954-1955, Trans. By Sylvana Tomaselli, Edi. By Jacques-Alain Miller, New York, W. W. Norton & Company;
-Lacan, Jacques (1999) Ecrits, Trans. By Bruce Fink, New York, W. W. Norton & Company;
- mannheim,karl (1979), Ideology and utopia: And Introduction to the Sociology of knowledge, london,university of london.  
-Mouffe, Chantal (1993) The Return of The Political, London, Verso.
دوره 19، شماره 4 - شماره پیاپی 76
شماره 76
پاییز 1403
صفحه 83-120

  • تاریخ دریافت 01 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 15 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 14 آذر 1403