تحلیل فضایی پیامدهای سیاسی ـ اجتماعی کم‌آبی بر ناآرامی‌های تابستان سال 1400 استان خوزستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده
استان خوزستان با توجه به قرارگیری در اقلیم خشک و نیمه‌خشک و نیز به علّت کاهش شدید نزولات جوّی در سال‌های اخیر با بحران کم‌آبی مواجه شده است و این امر علاوه بر تبعات زیستی گوناگون، پیامدهای سیاسی ـ اجتماعی قابل ‌ملاحظه‌ای به دنبال داشته که در این میان ناآرامی‌های تابستان سال 1400 ه.ش بارزترین نمونه به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل فضایی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و استفاده از داده‌های اقلیمی به کمک شاخص بارش استانداردشده (SPI) و نیز بهره‌گیری از ابزار Arc GIS به پهنه‌بندی میزان خشکی و حجم بارش در استان خوزستان و نیز توزیع فضایی ناآرامی‌های اجتماعی در سطح استان پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیامدهای سیاسی ـ اجتماعی (به‌طور مشخص تجمّعات اعتراضی) بیشتر در شهرهایی نمود فضایی دارند که در نواحی بسیارخشک واقع شده‌ و یا میزان بارش در آن‌ها طی سال‌های پیش از اعتراضات، بسیار ناچیز ثبت شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Spatial analysis of socio-political consequences of water scarcity in Khuzestan province

نویسندگان English

Yashar Zaki 1
Arash Nasiry Zarghani 2
1 Department of Political Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran – Iran.
2 Department of Political Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran – Iran.
چکیده English

The water scarcity crisis in many geographical areas has many consequences in the economic, cultural, political and social fields. Among the most important socio-political consequences of water scarcity can be considered the formation of political unrest and protest gatherings. Khuzestan province is facing a water shortage crisis due to being in an arid and semi-arid climate, as well as due to a sharp decrease in rainfall in recent years, and this has had significant socio-political consequences in addition to various biological consequences. The riots of the summer of 2021 are the most obvious example. In the discussed time period, rallies were held for seven days in seventeen cities of Khuzestan province, which shows the importance of water scarcity and the risk of drought in the said province. The current research with spatial analysis approach and using library resources and using climate data, with the help of standardized precipitation index (SPI) and also using Arc GIS tool to zone Khuzestan province according to aridity, amount of precipitation and spatial distribution Social unrest in the province has been addressed. The findings of the research show that social-political consequences (specifically, protest gatherings) were more visible in cities that are located in very dry areas or where the amount of rainfall in the years prior to the protests was very low.

کلیدواژه‌ها English

water scarcity
rainfall
social unrest
spatial analysis
Khuzestan province
احمدی، محمدحسین و الوند، مریم (1391). «نقش قوم‌گرایی در ناآرامی‌های اجتماعی»، فصلنامه پژوهش‌های انتظام اجتماعی، سال چهارم، شماره 2، صص 182ـ159.
احمدی ا‌وندی، ذوالفقار؛ بهمئی، سجاد؛ سپهوند، عزیزالله و لجم اورک مرادی، علی (1393). «ارزیابی پیامدهای اجتماعی و فرهنگی پروژه احداث سد کارون 3 شهرستان ایذه»، فصلنامه توسعه اجتماعی (توسعه انسانی سابق)، دوره هشتم، شماره 3، صص 52ـ27.
امین‌صارمی، نوذر (1393). جامعه‌شناسی جنبش‌های اجتماعی تحول کنش‌های کارگری در ایران، چاپ اول، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
آسیائی، مهدی (1385). «تحلیل خشکسالی با استفاده از شاخص استانداردشده بارش SPI (مطالعه موردی: استان خراسان)»، مجله علوم جغرافیایی، شماره 2، صص 145ـ122.
بهبودی، ترمه؛ علیزاده، رضا و غلامی، محمدرضا (1401). «بررسی میزان تمایل به خشونت سیاسی در بین جوانان 18 تا 29 ساله؛ مطالعه موردی شهر رشت»، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره هفدهم، شماره 4 (پیاپی 68)، صص 83ـ53.
پاپلی یزدی، محمدحسین؛ جمعه‌پور، محمود و مهدی‌زاده اردکانی، محمد (1396). «بررسی پیامدهای اجتماعی بحران کمبود منابع آب در مناطق کویری (مطالعه موردی شهرستان اردکان)» فصلنامه علوم اجتماعی، سال بیست‌وششم، شماره 77، صص 136ـ99.
تدین‌راد، علی و نجف‌پور، سارا (1401). «اثر احساس تبعیض سیاسی و اجتماعی بر رفتار سیاسی ملی‌گرایانه و قوم‌گرایانه؛ مطالعه موردی قومیت‌های ساکن اهواز»، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره هفدهم، شماره 2 (پیاپی 66)، صص 46ـ7.
حافظ‌نیا، محمدرضا (1381). «آب و تنش‌های اجتماعی ـ سیاسی مطالعه موردی: گناباد» فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 55 و 56، صص 62ـ43.
حافظ‌نیا، محمدرضا (1388). جغرافیای سیاسی ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات سمت.
خائفی جامخانه، ندا (1391). تحلیل زمانی و مکانی خشکسالی‌های استان خوزستان براساس نمایه‌های مبتنی بر بارش، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سیدحسین میرموسوی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان.
ذکـی، یاشـار و رشیدی، مصطفی (1395). «سیاست آب در حوضۀ آبریز کارون بزرگ و چالش‌های هیدروپلیتیکی ناشی از آن»، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال هشتم، شماره 4، صص 59ـ43.
زرقانی، سیدهادی؛ عباس‌زاده، مریم؛ موسوی، سیدمحمدباقر و سعادتی، زهرا (1397). «تحلیل آثار و پیامدهای اجتماعی ـ امنیتی خشکسالی با تأکید بر استان‌های شرقی»، دهمین کنگره انجمن ژئوپلیتیک و دومین همایش جغرافیا و برنامه‌ریزی مناطق مرزی ایران، 27 الی 28 فروردین 1397، دانشگاه بیرجند.
سالنامه آماری استان خوزستان (1399). سرزمین و آب‌وهوا، مرکز آمار ایران.
سالنامه ملی آب کشور 1394ـ1393 (1397). دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو.
سام‌دلیری، کاظم (1382). «سنجش محرومیّت نسبی در نظریۀ تد رابرت گر»، فصلنامه مطالعات راهبردی، دوره ششم، شماره 22، صص 829ـ813.
شاه‌بهرامی، فرج‌الله (1388). تجمعات و ناآرامی‌های سیاسی، چاپ اول، تهران: نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران.
عسگری، محمود (1399). «رویکردی به ناآرامی‌های اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران از منظر مقام معظم رهبری»، فصلنامه مطالعات بین‌رشته‌ای دانش راهبردی، سال دهم، شماره 40، صص 318ـ279.
فائقی، سحر و نوابخش، مهرداد (1396). «برساخت معنایی پیامدهای اجتماعی و فرهنگی کم‌آبی و خشکسالی زاینده‌رود (با تأکید بر پایداری شهری)»، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال هفتم، شماره 22، صص 106ـ73.
فتاحی، تورج؛ حسین‌زاده، علی‌حسین و امینی، یوسف (1401). «تبیین جامعه‌شناسی میزان تأثیرگذاری فرهنگ سیاسی بر مطالبه‌گری مدنی شهروندان اهواز»، پژوهشنامه علوم سیاسی، دوره هجدهم، شماره 1 (پیاپی 69)، صص 168ـ139.
کاستلز، مانوئل (1401). شبکه‌های خشم و امید، ترجمه مجتبی قلی‌پور، چاپ هشتم، تهران: نشر مرکز.
کوه‌بنانی، حمیدرضا؛ تیموریان، رویا؛ نیرآبادی، هادی و یزدانی، محمدرضا (1396). «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرومیت نسبی (مطالعه موردی شهرک شهیدبهشتی مشهد)»، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، دوره نهم، شماره 31، صص 120ـ105.
گر، تد رابرت (1402). شورش سیاسی؛ علل، نتایج و بدیل‌ها، ترجمه سعید صادقی جقه، چاپ اول، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گر، تد رابرت (1403). چرا انسان‌ها شورش می‌کنند؟، ترجمه علی مرشدی‌زاد، چاپ ششم، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گل‌کرمی، عابد و کاویانی‌راد، مراد (1396). «تأثیر محدودیّت منابع آب بر تنش‌های هیدروپلیتیک (نمونه موردی: حوضه آبریز مرکزی ایران با تأکید بر حوضه آبریز زاینده‌رود)»، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال بیست‌وهشتم، شماره 1 (پیاپی 65)، صص 134ـ113.
لهسائی‌زاده، عبدالعلی (1391). «نقش محرومیّت نسبی در افزایش خشونت‌های شهری مناطق حاشیه‌نشین مورد مطالعه: شهر کرمانشاه»، نشریه مطالعات شهری، سال دوم، شماره 3، صص 64ـ21.
محسنی، رضاعلی و نوری‌ثانی، علی (1393). «بحران آب و پیامدهای اجتماعی آن در جامعه شهری»، کنفرانس بین‌المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش‌ها؛ با محوریت کشاورزی، منابع طبیعی، محیط‌زیست و گردشگری، 5 الی 7 اسفند 1393، تبریز.
محمدی، علیرضا و چهارتنگی، طوبی (1397). «بررسی آثار پروژه‌های ملی سدسازی بر توسعه پایدار منطقه‌ای، مطالعه موردی: سد کارون 3، شهرستان ایذه، خوزستان»، نشریه آب و توسعه پایدار، سال پنجم، شماره 1 (پیاپی 10)، صص 92ـ83.
مرادی، گل‌مراد و سعیدی‌پور، بهمن (1389). «بررسی نقش محرومیّت نسبی در ایجاد رفتار جمعی جوانان شهر کرمانشاه براساس نظریۀ تعامل‌گرایی بلومر»، مجله علوم اجتماعی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، سال هفتم، شماره 2 (پیاپی 16)، صص 191ـ163.
نصیری، محمدعلی؛ جباری، سحر؛ بوستانی، فردین و شمس‌نیا، سیدامیر (1388). «تحلیل و پایش خشکسالی با استفاده از شاخص استانداردشده بارش SPI (مطالعۀ موردی: شهرستان مرودشت)»، همایش ملّی مدیریّت بحران آب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرودشت.
نوری امام‌زاد، حسن و میرشکاران، یحیی (1399). «اثر دگرگونی‌های آب‌وهوایی بر ناآرامی‌های حاصل از تنش منابع آب (مورد مطالعه: شرق اصفهان)»، نشریه پژوهش‌های تغییرات آب‌وهوایی، سال اول، شماره 3، صص 51ـ35.
هاشمی‌عنا، سیدکرامت (1388). تحلیل سینوپتیکی بارش‌های سنگین استان خوزستان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیای طبیعی گرایش اقلیم‌شناسی، استاد راهنما: جواد خوشحال دستجردی، گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
ـ سازمان برنامه و بودجۀ کشور، مرکز آمار ایران.
ـ سازمان هواشناسی کشور، سامانۀ درخواست داده‌های هواشناسی.
Adams, J. S. (1972). The Geography of Riots and Civil Disorders in the 1960s. Economic Geography, 48 (1), pp. 24-42.
Koren, O., Bagozzi, B., & Benson, T. (2021). Food and water insecurity as causes of social unrest: Evidence from geolocated Twitter data. Journal of Peace Research, 58 (1), pp 67–82.
Marais, L., Matebesi, Z., Mthombeni, M., Botes, L., & Rooyen, D. V. (2008). Municipal unrest in the Free State (South Africa): a new form of social movement? Politeia, 27 (2), pp. 51-69.
Mkwakwami, K. S., Nhokodi, T., & Tandlich, R. (2019). Social unrest and disaster management in South Africa. Krízový Manažment, ISSN:1336. pp. 47-53.
Pettigrew T. F. (2016). In Pursuit of Three Theories: Authoritarianism, Relative Deprivation, and Intergroup Contact. The Annual Review of Psychology, 67, pp 1-21.
Sánchez, A., & Rylance, G. (2018). When the taps run dry: Water stress and social unrest revisited. UNISCI Journal, 47, pp 65-83.
Thörn, H., Mayer, M., & Thörn, C. (2016). Re-Thinking Urban Social Movements, ‘Riots’ and Uprisings: An Introduction, pp 3-55.
Unfried, K., Kis-Katos, K., & Poser, T. (2021). Water Scarcity and Social Conflict. IZA – Institute of Labor Economics, 14707, pp 1-48.
Vradis, A. (2011). Wri(o)ting Cities: Some Candid Questions on Researching and Writing About Urban Riots. Writing Cities Working Papers, 2, pp 88-94.
Walker, L., & Pettigrew, T. F. (1984). Relative deprivation theory: An overview and conceptual critique. British Journal of Social Psychology, 23, pp 301-310.
دوره 20، شماره 1 - شماره پیاپی 77
شماره 77
زمستان 1403
صفحه 83-118

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 20 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 18 اسفند 1403