سیاست‌گذاری توسعه صنعتی و هزینه مبادله سیاسی در ایران(1357-1340)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

2 دانشیار علوم سیاسی،دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

چکیده
این مقاله به بررسی رابطه توأمان و پیچیده بازارهای سیاسی با تداوم رشد اقتصادی در بلندمدت می‌پردازد. درگذشته بسیاری از محققان معتقد بودند توسعه اقتصادی هیچ‌گونه تناسبی با ترتیبات سیاسی ندارد؛ اما امروزه دست بالای سیاست، در تعیین قواعد بازی باعث توجه بسیاری از پژوهشگران توسعه به مناسبات سیاسی و پیامدهای آن بر رشد اقتصادی در بلندت مدت شده است. در همین راستا این پژوهش با اولویت بخشیدن به رجحان سیاست در توسعه اقتصادی، این سؤال را مطرح می‌کند که باوجود گام‌های اولیه ایران به سمت توسعه در دهه ۱۳۴۰ چرا برنامه‌های توسعه اقتصادی در دوره پهلوی نهایتاً با شکست مواجه شد؟ فرضیه‌ای که دراین‌خصوص بیان می‌شود با استفاده از ادبیات نهادگرایی جدید ازاین‌قرار است که هزینه مبادله بالای سیاست در سال‌های پایانی پهلوی دوم باعث شد تا برنامه توسعه اقتصادی در بلندمدت با شکست مواجه شود. استدلال خواهیم کرد که در دهه ۵۰ بازارهای سیاسی در تضاد با دهه ۴۰ چگونه مانع همکاری کارگزاران دولت با بخش خصوصی شدند. آنها با اجرای ناقص توافقات، اطلاعات نامتقارن و دگردیسی در مدل‌های ذهنی سبب شدند تا رشد اقتصادی تداوم نیابد. روش این مقاله ردیابی فرآیند و شیوه گردآوری داده‌ها به‌صورت اسنادی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Industrial Development Policy and Political Transaction Costs in Iran (1961–1978)

نویسندگان English

Ali Azari Moghadam 1
Faez Dinparas 2
1 PhD student in Political Sociology, Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of Political Science, Faculty of Administrative Sciences & Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

This article investigates the intertwined and complex relationship between political markets and the long-term sustainability of economic growth. Historically, many scholars believed that economic development had little to do with political arrangements. However, contemporary development studies increasingly emphasize the dominance of politics in shaping the rules of the game, drawing significant scholarly attention to political dynamics and their consequences for long-term economic growth. In this context, the present study prioritizes the primacy of politics in economic development and poses the following central question: Despite Iran's initial steps toward development in the 1960s, why did its economic development plans ultimately fail during the Pahlavi era? The hypothesis, grounded in the new institutional economics literature, posits that high political transaction costs during the late years of Mohammad Reza Shah’s rule undermined the long-term success of development plans. We argue that in contrast to the 1960s, the political markets of the 1970s hindered cooperation between state officials and the private sector. Through partial implementation of agreements, asymmetric information, and transformations in mental models, they disrupted the continuity of economic growth. The research methodology is process tracing, and data is collected using documentary methods based on library resources.

کلیدواژه‌ها English

Economic Development
Political Transaction Costs
Pahlavi II
Political Elites
Industrial Policy
Process Tracing
ابتهاج، ابوالحسن (1371)، خاطرات ابوالحسن ابتهاج، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی.
افخمی، غلامرضا،(1381)،توسعه در ایران 1320- 1357؛ خاطرات منوچهر گودرزی، خداداد فرمانفرمائیان، عبدالمجید مجیدی، ویراستار ، چاپ اول، تهران، نشر گام نو
ایزدی، رجب، حیدرپور اینانلو، مرتضی(۱۳۹۴)، بررسی پیامدهای برنامه های پنجگانه توسعه اقتصادی دوره پهلوی اول و دوم و نقش آن در شکل گیری انقلاب اسلامی ایران،  دو فصلنامه جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، ۴(۲)، ۱-۲۷.
ایوانز(1380)، توسعه یا چپاول نقش دولت در تحول صنعتی، ترجمه عباس مخبر،تهران: انتشارت طرح نو.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۳). آمار و داده‌ها: نرخ تورم و شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی برگرفته از https://cbi.ir/Inflation/Inflation_FA.aspx
چاونس، برنارد (1390)، اقتصاد نهادی، ترجمه محمود متوسلی، علی نیکونسبتی، زهرا فرضی زاده میاندهی، تهران: انتشارت دانشگاه تهران.
خیامی، احمد (1397)، پیکان سرنوشت ما، به کوشش: مهدی خیامی، تهران: نشر نی.
رادمرد، محمد، آذری مقدم، علی،  فاریابی، عادل (۱۴۰۰)، اندک سالاری و شکست برنامه های توسعه اقتصادی در ایران دهه ۱۳۵۰،  فصلنامه راهبرد سیاسی  ، ۵(۱۶)، ۲۵۷-۲۷۷.
سرزعیم،علی(1395)،بینش‌های اقتصادی برای همه تبیین مفاهیم اقتصاد خرد به زبان ساده،تهران، انتشارات ترمه.
سعیدی، علی اصغر، (1399)، تکنوکراسی و سیاستگذاری اقتصادی در ایران، درمصاحبه با رضا نیازمند، چاپ هفدهم، تهران: انتشارات لوح فکر.
سعیدی، علی‌اصغر(1394)، موقعیت تجار و صاحبان صنایع در دوره پهلوی: زندگی و کارنامه علی خسروشاهی، تهران: نشر نی.
سعیدی، علی‌اصغر، شیرین‌کام، فریدون (1388)، موقعیت تجار و صاحبان صنایع در دوره پهلوی: زندگی و کارنامه حاج محمدتقی برخوردار، تهران: انتشارات گام نو.
سعیدی، علی‌اصغر، شیرین‌کام، فریدون (1389)، موقعیت تجار و صاحبان صنایع در دوره پهلوی: سرمایه‌داری خانوادگی خاندان لاجوردی، تهران: انتشارات گام نو.
طالب، مهدی، عنبری، موسی(۱۳۸۵)، دلایل ناکامی نظام برنامه ریزی توسعه در ایران عصر پهلوی دوم،  نامه علوم اجتماعی، (۲۷)، ۱۸۱-۲۰۴.
عابدینی، رحیم، فیاض انوش، ابوالحسن، دهقان نژاد، مرتضی (۱۴۰۲)، آسیب شناسی شورای اقتصاد عصر پهلوی دوم در مسیر توسعه اقتصادی؛ یک بررسی تاریخی،  فصلنامه علمی - پژوهشی تاریخ اسلام، ۲۴(۹۴)، ۱۷۹-۲۱۰.
عالیخانی، علینقی (1381)، خاطرات دکتر علینقی عالیخانی، تهران: نشر آبی.
عالیخانی، علینقی (1394)، امنیت و اقتصاد؛ خاطرات دکتر علینقی عالیخانی، به کوشش حسین دهباشی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
عبدی سیّدکلایی, محمد و طاهری بازخانه, صالح . (1399). بازبینی رابطه میان رشد اقتصادی و تورم در ایران با استفاده از تحلیل در حوزه زمان فرکانسپژوهش‌های اقتصادی ایران،25(85)،91-115.
علم، اسدالله (1390)، خاطرات اسدالله علم، ویرایش از علینقی عالیخانی، تهران، انتشارات کتاب سرا.
غنی نژاد، موسی. (1395). اقتصاد و دولت در ایران، (چاپ اول)، تهران، نشر  اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاروزی
قادری، مامند، غفاری، مسعود، شریعتی، شهروز (۱۴۰۱)، اقتصاد سیاسی توسعه و مهندسی فرهنگی در ایران پس از انقلاب مشروطه،  پژوهشنامه علوم سیاسی، ۱۷(۳)، ۱۵۳-۱۹۴.
قاراخانی, سلمان , رنانی, محسن و کریمی, زهرا . (1400). نهادها و رشد اقتصادی (تحلیلی بنیادین از موانع نهادی تداوم رشد اقتصادی ایران عصر پهلوی دوم). پژوهش‌های اقتصادی ایران, 26(86), 74-124.
کاپوراسو، جیمز، لوین، دیوید پی (1401)، نظریه های اقتصاد سیاسی، ترجمه محمود عبدالله زاده، تهران: نشر ثالث.
گازیوروسکی، مارک(1371) ، سیاست خارجی آمریکا و شاه ایجاد یک حکومت سلطه پذیر در ایران، ترجمه جمشید زنگنه، تهران، انتشارات رسا.
گازیوروسکی، مارک(1394) گفتگو با مارک گازیوروسکی، تنظیم: مرتضی رسولی پور، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر
گروینوگن جان، اسپیتهوون آنتون، ون دن برگ آنت (1391)، مقدمهای بر اقتصاد نهادگرا، ترجمه اصلان قودجانی، تهران: مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
لاجوردی، قاسم (1983)، مصاحبه با قاسم لاجوردی، تاریخ شفاهی ایران هاروارد.
ماروین زونیس (1370)، شکست شاهانه روانشناسی شخصیت شاه، ترجمه عباس مخبر، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مرکز پژوهش­های مجلس (۱۳۵۴)، قانون برنامه پنجم عمرانی کشور (تجدید نظر شده) ۱۳۵۲ - ۱۳۵۶. (مصوبه دوره ۲۳، شماره چاپ ۶، جلد ۱۶، ص. ۷۱۲۴).
مرکز آمار ایران. (۱۴۰۳). حساب‌های ملی سالانه (۱۴۰۰-۱۳۴۰)، بازیابی شده از https://amar.org.ir/statistical-information/statid/23310   
مقدم، غلامرضا (1983)، مصاحبه با غلامرضا مقدم، تاریخ شفاهی ایران هاروارد.
مهدوی، فریدون(1984)، مصاحبه با مهدی فریدون، تاریخ شفاهی ایران هاروارد.
مهران، حسنعلی(1392)، هدف ها و سیاست های بانک مرکزی ایران از 1339تا 1357، تهران: نشر نی.
نبوی، عبدالامیر (۱۳۹۰)، ایران و دولت توسعه گرا (۱۳۲۰-۱۳۵۷)،  پژوهشنامه علوم سیاسی، ۶(۳)، ۱۸۷-۲۲۴.
نورث، داگلاس (1377)، نهاد ها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، ترجمه محمدرضا معینی، تهران: انتشارات سازمان برنامه و بودجه.
نورث، داگلاس (1379)، ساختار و دگرگونی در تاریخ اقتصادی، ترجمه غلامرضا آزاد، تهران: نشر نی.
نورث، داگلاس (1396)، فهم فرایند تحول اقتصادی، ترجمه میر سعید مهاجرانی، زهرا فرضی زاده، تهران: انشارات نهادگرا.
نورث، داگلاس، والیس، جوزف، واینگاست، بری (1401)، خشونت و نظام های اجتماعی چهارچوب مفهومی برای تفسیر تاریخ مکتوب بشر، ترجمه بهنام ذوقی رود سری، تهران: انتشارات شیرازه.
نیلی، مسعود، کریمی، محسن (1396)، برنامه ریزی در ایران 1356- 1316: تحلیلی تاریخی با تمرکز بر تحولات نقش و جایگاه سازمان برنامه و بودجه، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
هاجون، چانگ (1395)، نیکوکاران نابکار، ترجمه میر محمود نبوی و مهرداد شهابی، تهران: نشر اختران.
یگانه، محمد (1985)، مصاحبه با محمد یگانه، تاریخ شفاهی ایران هاروارد.
 
 
Beach, D., & Pedersen, B. (2013). Process-tracing methods: Foundations and guidelines. The University of Michigan Press: Ann Arbor.
Bonardi, J. P., Hillman, A. J., & Keim, G. D. (2005). The attractiveness of political markets: Implications for firm strategy. Academy of Management Review30(2), 397-413.
Caballero, G. & Arias, X. C. (2013). Transaction cost politics in the map of the new institutionalism. In Advances in Political Economy: Institutions, Modelling and Empirical Analysis (pp. 3-29). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg.
Caballero, G., & Soto-oñAte, D. (2016). Why transaction costs are so relevant in political governance? A new institutional survey. Revista de Economia Política36(2), 330-352.
Crasnow, S. L. (2022). 11 Process Tracing and Narrative Science. Narrative Science, 229.
Denzau, A. T. & North, D. C. (1994). Shared mental models: ideologies and institutions. KYKLOS-BERNE, 47, 3-3.
Dragoi, D. (2020). Economic growth versus economic development. Atlantic Review of Economics (ARoEc)4(1), 1-11.
Kovač, M. (2016). Institutional development, transaction costs and economic growth: evidence from a cross-country investigation. Journal of Institutional Economics12(1), 129-159.
Leftwich, A. (1995). Bringing politics back in: Towards a model of the developmental state. Journal of Development Studies, 31(3), 400–427.
North, D. C. (1990). A transaction cost theory of politics. Journal of theoretical politics, 2(4), 355-367.
North, D. C. (1993). The new institutional economics and development. Economic History, 9309002, 1-8.
Spatz, B. J., Sarkar, A., & De Waal, A. (2021). The political marketplace: A framework and toolkit for analyzing transactional politics in conflict-affected countries.
Twight, C. (1994). Political transaction-cost manipulation: an integrating theory. Journal of Theoretical Politics, 6(2), 189-216.
Ylikoski, P. K. (2015). Process-Tracing Methods: Foundations and Guidelines. Contemporary Sociology44(5), 634-635.
دوره 20، شماره 3 - شماره پیاپی 79
شماره ۷۹
تابستان 1404
صفحه 7-52

  • تاریخ دریافت 05 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 06 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 26 مرداد 1404