تحلیل جامعه شناختی موج چهارم دموکراتیزاسیون در ایران؛ دوره اصلاح طلبان و اصولگرایان(1392ـ1376) ‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دپارتمان علوم سیاسی و روابط بین الملل، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران

2 استادیار، گروه علوم سیاسی، دپارتمان علوم سیاسی و روابط بین الملل، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 دانشیار، گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دپارتمان علوم سیاسی و روابط بین المللل،واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی.تهران ایران

چکیده
در تاریخ معاصر ایران؛پیش از این از سه موجِ استقرار دموکراسی یاد شده،که هر سه مجددا ‏به ‏اقتدارگرایی بازگشت داشته ‏است.مدعای پژوهش این است،در ‏موج چهارم نیز؛گذارِ دموکراتیک در دوره اصولگرایان ‏پرابلماتیک شده و به ‏‏اقتدارگرایی بازگشت داشته است.در چارچوبِ رویکردِ عقلانیتِ انتقادی حاکم بر پژوهش،پس از تبیین این مشکل در ‏فرآیندِگذاردمکراتیک‏«پرسش» پژوهش این است«چرا موج چهارم دموکراتیزاسیون در ایران،در مرحله گذار ‏دموکراتیک؛متوقف و به ‏اقتدارگرایی بازگشته است؟»‏در مقامِ پاسخ به پرسش،با ‏رجحان«تئوری های ‏کنشگرای گذار»ابتدا ‏دستگاه نظری صورت بندی و فرضیه ها از دستگاه نظری ‏استنتاج شد.سپس در بستر تاریخی؛چگونگی رخداد،تبین و ‏دستگاه نظری و فرضیه ها بر اساس یافته های تجربی، داوریِ شده است.‏
نوع پژوهش؛تاریخی تطبیقی و مورد محور است.مورد های مطالعه شده،تفسیر تاریخی و تبیین علّی شده ‏است.در تفسیر از ‏تکنیک تحلیل ‏روایتی و در تبیین علّی از تکنیک تحلیل همایندی استفاده شده ‏است.روش همایندی مستلزم مطالعه روش ‏مند حداقل دو مورد است موردهای ما دوره اصلاح طلبان و دوره اصولگرایان است.اگرچه از برخی از جنبه ها پژوهش ‏هایی صورت گرفته است.شیوه پژوهش(گردآوری داده ها) اسنادی و کتابخانه ای است.‏
تحلیلِ علّی یافته ها حاکی است که دو مؤلفه؛وضعیت نخبگان و وجود بحران؛با رخدادِ بازگشت به اقتدارگرایی در دوره ‏اصولگرایان،هم آیند است و فرآیند دموکراتیزاسیون؛پس از ‏استیلای نخبگان یکپارچه ایدئولوژیک،متوقف شده و در ‏نبودِ نظام حزبی نهادمند و عدمِ مشروعیت بالای ‏دموکراسی،به ‏اقتدارگرایی بازگشته است.این یافته ها؛تبیّینِ استنتاج شده از ‏دستگاه نظری پژوهش و فرضیه ها را تائید می کند،اما نشان می دهد،کارکرد بحران در فرایند گذار،خلاف انتظار طرح ‏شده در دستگاه نظری است.‏‏

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Sociological Analysis of the Fourth Wave of Democratization in Iran: The Reformist Era and the Principalist Era (1997–2013)

نویسندگان English

Iraj Zarey 1
Seyed Mostafa Abtahi 2
Majid Tavasoli Roknabadi 3
1 Ph.D. Student in Political Sociology, Department of Political Science and International Relations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Political Science, Faculty of Political Science and International Relations, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Political Science group, Political Science and International Relations department, Science and Research Tehran branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

This research posits that Iran's fourth wave of democratization, during the Principalist era, faltered and reverted to authoritarianism, continuing a historical pattern. Framed by a critical rationality approach, the study's central question is: "Why did this fourth wave halt during its transition phase and revert?"

Employing Actor-Centered Theories of Transition, a theoretical framework was constructed and hypotheses were deduced. These were then evaluated against empirical evidence within its historical context. The methodology is comparative historical, using the Reformist and Principalist eras as cases. These were interpreted through narrative analysis and causally explained via conjuncture analysis, which requires at least two cases. Data collection was documentary and library-based.

Causal analysis identifies two conjunctural factors for reversion: the condition of elites and the existence of a crisis. Democratization halted under ideologically cohesive elites and reverted due to a lack of an institutionalized party system and low democratic legitimacy. While these findings confirm the hypotheses from the theoretical framework, they also reveal that the role of the crisis contradicted the framework's initial expectations.

کلیدواژه‌ها English

Democratization
Authoritarianism
Democratic Transition
Principalists
&‌‌lrm
Reformists
‏_ابوذری لطف، مرضیه. (1398). مطالعه تطبیقی دموکراتیزاسیون در ایران و ترکیه (1925ـ1906) . رساله دکتری. ‏دانشگاه آزاد علوم تحقیقات تهران. دانشکده حقوق و علوم سیاسی.‏
‏_احمدوند، شجاع. (1397). جوامع اسلامی و سنت کهن اقتدارگرایی . پژوهش حقوق و سیاست. سال 1382. شماره 9. ص ‏‏6ـ25.‏
‏_استوار، مجید. (1396). گذار به دموکراسی در ایران با تاکید بر نقش نخبگان حاکم . فصلنامه دولت پژوهی. دانشکده حقوق ‏و علوم سیاسی. دوره ۳. شماره ۱۱. پاییز ۱۳۹۶. (صص 53-85).‏
‏_اطاعت، جواد. (1383). نظام انتخاباتی و نظام سیاسی،مطالع فرآیند دموکراتیزاسیون در ایران . رساله دکتری. دانشگاه ‏تهران. دانشکده حقوق و علوم سیاسی.‏
‏_اعتمادی، عباس. (1392). اصلاحات به مثابه یک روش: نقد اصلاح طلبان ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱ .‏
‏_ایمانی بوسجین، اصغر. (1392). بررسی جامعه شناختی موانع فرهنگی تثبیت دموکراسی در ایران . همایش کنکاش های ‏مفهومی و نظری درباره جامعه ایران. انجمن جامعه شناسی ایران.‏
‏_بابازاده مقدم، حسین. (1389). روز شمار کودتای سبز . تهران. ناشر سات. چاپ اول.‏
‏_بشیریه، حسین. (1387). گذار به دموکراسی . تهران: نشر معاصر. چاپ سوم.‏
‏_بشیریه، حسین. (1392). دیباچه ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران . تهران: نگاه معاصر. چاپ ششم.‏
‏_بشیریه، حسین. (1393). آموزش دانش سیاسی(مبانی علم سیاست نظری و تاسیسی) . تهران: نگاه معاصر. چاپ بیست و ‏سوم.‏
‏_بشیریه، حسین. (1394). عقل در سیاست . تهران: نگاه معاصر. چاپ پنجم.‏
‏_پاک نیا، جهانگیر. (1388). موانع تحقق الگوهای گذار به دموکراسی در ایران . پایان نامه ارشد. دانشگاه تهران. دانشکده ‏حقوق و علوم سیاسی.‏
‏_پورقوشچی، محمدرضا. مقصودی، مجتبی. (1397). امکان یا امتناع مصالحه در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی . ‏فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات. سال چهاردهم. شماره53. زمستان.‏
‏_پورقوشچی، محمدرضا. مقصودی، مجتبی. (1398). تحلیل الگو و سازوکارهای مصالحه در ایران پس از انقلاب ‏اسلامی(گذار از خصومت به رقابت) . جستارهای سیاسی معاصر. سال دهم. شماره دوم. تابستان.‏
‏_تاجزاده، سید مصطفی. (1382). در دفاع از انتخابات آزاد و عادلانه . تهران. فرهنگ و اندیشه.‏
‏_جوانی، احمد. (1394). موج گذار به دموکراسی در جمهوری اسلامی . فصلنامه سیاست. دوره 45. شماره4. زمستان ‏‏1394.‏
‏_حکمت، سپهر. (1389). گفتمان عدالت و معنویت . تهران. ناشر هومن نوایی. چاپ اول.‏
‏_حکمت، سپهر. (1395). اصلاحات و براندازی نرم . تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.‏
‏_خلجی، عباس. (1388). بنیاد نظری فروپاشی اجماع در گفتمان اصلاح طلبی . فصلنامه سیاست. دوره 39 شماره 1. بهار ‏‏1388.‏
‏_خوشبخت، علیرضا. توسلی رکن آبادی، مجید و مجاهدی، محمد مهدی. (1400). دوره اصلاحات در ایران؛پویایی یک ‏نظام سیاسی هیبریدی . دوفصلنامه پژوهش سیاست نظری. شماره 29. بهار و تابستان 1400.‏
‏_دارابی، علی. (1388). جریان شناسی سیاسی در ایران . تهران:سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی.‏
‏_رجبی، فاطمه. (1385). احمدی نژاد معجزه هزاره سوم . تهران: دانش اموز.‏
‏_راهبر، مهرنوش. (1391). بررسی انتقادی و آسیب شناسانه جریان اصلاح طلبی در ایران (1376ـ1384) . رساله ‏دکتری. دانشگاه آزاد تهران مرکز. دانشکده علوم سیاسی.‏
‏_زائرکعبه، رحیم و دیگران. (1398). تحلیل زمینه های جامعه شناختی تحول گفتمان عدالت در دولت های خاتمی،احمدی ‏نژاد و روحانی . دوفصلنامه جامعه شناسی اقتصادی و توسعه. سال نهم. شماره دوم. پاییز و زمستان.‏
‏_زیباکلام، صادق و دیگران. (1390). بررسی کارکرد رسانه نوشتاری در ایجاد و گسترش پوپولیسم در ایران سال 1387 . ‏فرهنگ ارتباطات. سال1390. دوره اول شماره 1. صفحات: 1-29.‏
‏_ساعی، علی. (1388). معرفت شناسی فازی و دلالت های روش شناختی آن در علم اجتماعی . پژوهشگاه علوم انسانی.‏
‏_ساعی، علی. (1392). روش پژوهش تطبیقی با رویکرد تحلیل کمی،تاریخی و فازی . تهران. آگه.‏
‏_ساعی، علی. (1397). دموکراتیزاسیون در ایران . تهران: جامعه شناسان.‏
‏_ساعی، علی. (1398). روش تحقیق در علوم اجتماعی با رهیافت عقلانیت انتقادی . تهران، سمت. چاپ هفتم.‏
‏_ساعی، علی و دیگران. (۱۳۹6). تحلیل تطبیقی دموکراتیزاسیون در ایران و ترکیه مطالعه مرحله تثبیت دموکراتیک با ‏تاکید بر تعامل احزاب . مجله جامعه شناسی تاریخی. دوره 9، شماره ۲. پاییز و زمستان 1396.‏
‏_ساعی، علی. عبدالهی، محمد. (1384). تحلیل جامعه شناختی دموکراتیزاسیون در ایران . مجله جامعه شناسی ایران. دوره ‏ششم. شماره ۳.‏
‏_ساعی، علی. کوشافر، محسن. (1390). تحلیل جامعه شناختی عدم تثبیت دموکراسی در ایران با تاکید بر رویکرد نخبه ‏گرایی ۱۲۸۴ تا ۱۳۸۵ . مطالعات جامعه شناختی. شماره ۱۸.‏
‏_سیاح، سید امیر. (1389). حماسه تلخ . تهران. جام جم.‏
‏_علمداری، کاظم. (1387). چرا اصلاحات شکست خورد . کالیفرنیا. نشر سایه.‏
‏_فاضلی بیرجندی، محمود. (1396). کابینه ها در جمهوری اسلامی ایران از بازرگان تا روحانی . تهران: نشر پایان. چاپ ‏دوم.‏
‏_فوزی، یحیی. (1392). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران(جلد دوم) . چاپ و نشر عروج. چاپ ‏سوم.‏
‏_قابل، احمد. (1391). وصیّت به ملت ایران . ناشر شریعت عقلانی. نشر مجازی.‏
‏_قاضی مرادی، حسن. (1398). استبداد در ایران . تهران: اختران. چاپ پنجم.‏
‏_قاضی مرادی، حسن. (1400). گذارها به دموکراسی . تهران: اختران. چاپ دوم.‏
‏_قاسمی، فریدون. (1395). جمهوری اسلامی ایران: از بازرگان تا روحانی . لندن. اچ اند اس. چاپ اول.‏
‏_کدیور، محمدعلی. (1386). گذار به دموکراسی؛ملاحظات نظری و مفهومی . تهران. گامی نو. چاپ اول.‏
‏_کوشافر، محسن. (1389). تحلیل جامعه شناختی عدم تثبیت دموکراسی در ایران با تاکید بر رویکرد نخبه گرایی ۱۲۸۴ تا ‏‏۱۳۸۵ . رساله دکتری. دانشگاه تربیت مدرس. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.‏
‏_گالبرایت، جان کنت. (1366). کالبدشناسی قدرت . مترجم و ناشر؛ احمد شهسا.‏
‏_گیل، گریم. (1394). پویایی دموکراسی سازی . ترجمه سعید حاجی ناصری و فرید حسینی مرام. تهران، اختران.‏
‏_محمدنیا بهابادی، مهدی. (1385). موانع گذار ایران به دموکراسی در دوران ریاست جمهوری سید محمد ‏خاتمی(1376ـ1384) . دانشگاه تربیت مدرس. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.‏
‏_مقصودی، مجتبی. (1400). مصالحه سیاسی و توسعه در ایران؛بررسی چند گزاره نظری و انضمامی . پژوهشنامه علوم ‏سیاسی. شماره 4، پیاپی 64. صص 219-181. پاییز 1400.‏
‏_موسوی، سیده لیلا و توسلی رکن ابادی، مجید. (1395). فرهنگ سیاسی فردیِّت و بازتولید اقتدارگرایی در ایران . فصل ‏نامه تخصصی علوم سیاسی. سال 12 شماره 37. زمستان 1395.‏
‏_هانتیگتون، ساموئل. (1392). موج سوم دموکراسی در پایان سده بیستم . ترجمه احمد شهسا. تهران:روزنه.‏
_Ansari, A.M.(2007).Iran under Ahmadinejad: The politics of confrontation.Routledge.
_Ansari, A.M.(2012).The politics of nationalism in modern Iran.Cambridge University Press.
_Arjomand, S.A.(2009).After Khomeini: Iran under his successors.Oxford University Press.
_Cunningham, Frank. (2002). Theories of Democracy: A Critical Introduction. Routledge.
_Gheissari, A., & Nasr, V.(2006).Democracy in Iran: History and the quest for liberty.Oxford University Press.
_Gill, Graeme. (2000). The Dynamics of Democratization: Elites, Civil Society and the Transition Process. Macmillan Education UK.
_Grugel, Jean. (2002). Democratization: A Critical Introduction. PALGRAVE.
_Huntington, Samuel P. (1991). The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. University of Oklahoma Press.
_Maloney, S.(2015).Iran’s political economy since the revolution.Cambridge University Press.
دوره 20، شماره 3 - شماره پیاپی 79
شماره ۷۹
تابستان 1404
صفحه 87-124

  • تاریخ دریافت 23 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 22 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 18 شهریور 1404