تجزیه و تحلیل گفتمان علم گرایانه مهدی بازرگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

مقاله حاضر در پی آن است تا با نگاهی موشکافانه آراء و اندیشه های منظومه فکری مهدی بازرگان را مورد واکاوی و مداقه قرار دهد. حقیقت امر آن است که دستگاه فکری مهدی بازرگان را در دو مرحله فکری می توان مورد بررسی و  شناسایی قرار داد. بازرگان در مرحله اول تفکر خویش، تلقی حداکثری از دین را مطمح نظر خویش قرار می دهد و این نظر را به کرسی می نشاند که آموزه های اسلام ناظر به تمامی ساحات و شؤون زندگی است. از منظر این نواندیش دینی، هم ساحت نظر و هم ساحت عمل و هم چگونگی سیاست ورزی و مدیریت کلان و حتی علم تجربی نیز از دین قابل استخراج است. بازرگان در این دوره، گرایشی علمی- اجتماعی یا به تعبیری برون گرا و سیاسی به دین داردو وجهه همت خویش را در همنشینی و آشتی دادن علم و دین قرار می دهد. این طرز تلقی حداکثری بازرگان از نقش دین در جامعه و دولت در آخرین سخنرانی این متفکر دینی تحت عنوان «خدا و آخرت هدف بعثت انبیا» دچار نوعی استحاله ودگردیسی پارادایمی می شود و بازرگان همچون متفکران سکولار مسلک ، تفکر دین برای دنیا را زیان بار می خواند و نقش دین را به ساحت خصوصی افراد تقلیل می دهد. در مقام بررسی و  نقادی آراء این نواندیش دینی، می بایستی از دو بازرگان متقدم و متأخر نام بردورویکردروش شناسانه مقاله دراین بررسی تحلیل محتوای کیفی است که براساس آن آثاربازرگان دراین دودوره فکری به منزله بازتابی ازگفتمان غالب درهرعصرتحلیل می شوند.یافته های این مقاله نشان می دهد که نحله نواندیشی دینی بارویکرد علم گرایانه به پیش قراولی مهدی بازرگان به دلیل صبغه برون دینی و تأکید مفرط بر بهره گیری از آموزه های پوزیتیویستی و کارکردگرایانه، مقومات اصیل درون دینی را به محاق می برد و آخرالامر در وادی سکولاریزم و تلقی حداقلی از دین در می غلتد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of Science-Based Discourse by Mehdi Bazargan

نویسندگان [English]

  • Hosein Harsij
  • Hosein Roohani

چکیده [English]

The present article seeks to study and review, with scrutiny, the opinions and thoughts in the constellation of ideas by Mehdi Bazargan. Admittedly, the constellation of ideas held by Bazargan may be reviewed and identified in two intellectual stages. In his first stage of thinking, Bazargan holds a maximum consideration of religion and maintains that the Islamic teachings provide for whole human life. From the point of view of this religious intellectual, both theoretical and practical aspects as well as the manner to practice politics and macro-management and even the experimental science may be extracted from religion. In this period, Bazargan has a socio-scientific or, in other words, exogenous and political tendency to religion and tries to make compromises between science and religion. This maximum consideration held by Bazargan undergoes paradigmatic metamorphosis regarding the role of religion in society and government in his last speech titled as "God and Afterlife are the Objectives of Prophetic Mission". As a consequence, Bazargan like secular intellectuals considers the religious thinking as injurious to the worldly life and reduces the role of religion to individual thoughts. To study and criticize opinions by this religious intellectual, we should take into consideration the former and later Bazargan. The methodological approach adopted in this study is a qualitative content analysis method based on which Bazargan's works in these two stages are considered as a trackback of dominant discourse in each era. Findings of this study indicate that the intellectual religious school with a scientific approach preceded by Bazargan fades the religious principles and at last graves it into secularism and religious reductionism because of irreligious consideration and radical emphasis on using positivistic and pragmatic teachings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • positivism
  • religion
  • science
  • Religious Intellectual

دوره هفتم، شماره 3
تابستان 1391
صفحه 231-267
  • تاریخ دریافت: 10 بهمن 1390
  • تاریخ بازنگری: 16 خرداد 1391
  • تاریخ پذیرش: 09 آبان 1391