نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجوی دکترای روابط بین‌الملل دانشگاه تهران

3 دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی/ واحد علوم و تحقیقات تهران

چکیده

نگارندگان با بررسی نقش فرهنگ سیاسی نخبگان دوره‌ی رضاشاه در ظهور و سقوط وی، در این مقاله، به این دستاورد نظری رسیدند که مؤلفه‌های مبتنی بر دو سطح مشروعیت‌بخشی به نظام و شرکت در فرآیندهای سیاست‌گذاری که آغشته به فرهنگ سیاسی محدود و غیردموکراتیک نخبگان سیاسی است از عوامل مؤثّر در برآمدن و فروپاشی نظام پهلوی‌اول بود. مؤلفه‌های غیردموکراتیک عبارتند از قهرمان‌پرستی، وفاداری به فرد به‌جای نهادهای سیاسی، اولویت منافع فردی در مقابل منافع ساختاری، بی‌اعتمادی سیاسی و روش حذف و تخریب در حلِّ اختلافات سیاسی. نگارندگان در نوشتار پیش‌ِرو با توجّه به الگوی نظری آلموند، چهره‌ای دیگر از فرهنگ سیاسی نخبگان‌ِ روزگارِ رضاخانی/ رضاشاهی را ترسیم نمودند. رویکردِ پژوهش، تبیینی و روش بررسی، اسنادی/ مقایسه‌ای است. برای دست‌یابی به داده‌ها، از روش کتابخانه‌ای بهره گرفته شد.

کلیدواژه‌ها

آبراهامیان، یرواند(1384)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه‌ی کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری و محسن مدیرشانه‌چی، تهران: نشر مرکز.

آرنت، هانا(1366)، توتالیتاریسم، ترجمه‌ی محسن ثلاثی، تهران: جاویدان.

اسفندیاری بختیاری، ثریا(1371)، کاخ تنهایی، ترجمه‌ی نادعلی همدانی، تهران: مترجم.

اسناد وزارت خارجه بریتانیا، از سر رابرت کلایو به مستر آرتور هندرسن، گزارش مورخ نوزدهم مارس1935،FO 371/14542، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

افشار، ایرج(1372)، زندگی طوفانی: خاطرات سیدحسن تقی‌زاده، تهران: انتشارات علمی.

اردلان، امّان‌الله(1372)، خاطرات حاج عزّالممالک اردلان: زندگی در دوران شش پادشاه، به‌کوششِ باقر عاقلی، تهران: نامک.

بشیریه، حسین(1370)، «توسعه و فرهنگ»، علوم سیاسی، سال دوم، شماره‌ی6.

بشیریه، حسین(1381)، دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران دوره‌ی جمهوری اسلامی، تهران: مؤسسه‌ی نگاه معاصر.

بهار، محمدتقی(1383)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی، جلد اول، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.

بهنود، مسعود(1380)، کشتگان بر سر قدرت، تهران: نشر علم.

بولارد، ریدر ویلیام(1378) خاطرات سر ریدر ویلیام بولارد: نامه‌های خصوصی و گزارش‌های محرمانه به‌انضمام شرح‌حال رجال عصر پهلوی، ترجمه‌ی غلامحسین میرزاصالح، تهران: طرح نو.

بولارد، ریدر ویلیام؛ مونت‌اسکراین، کلارمونت(1362)، شترها باید بروند، ترجمه‌ی حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.

پای، لوسین(1370)، «فرهنگ سیاسی و توسعه‌ی سیاسی»، ترجمه‌ی مجید محمدی، نامه‌ی فرهنگ، شماره‌ی60.

پوجی، جان‌فرانکو(1380)، تکوین دولت مدرن، ترجمه‌ی بهزاد باشی، تهران: نشر آگاه.

تبریز(روزنامه)، شماره‌ی32، 4 آبان1304، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

تلگرام کرنفلد، شماره‌ی69،107/002، 891، مورخ 8اکتبر 1922، برگرفته از کتابِ محمدقلی مجد(1390)، از قاجار به پهلوی بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا 1298-1309شمسی، ترجمه‌ی رضا مرزانی و مصطفی امیری، چاپ دوم، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

تلگرام کرنفلد، شماره‌ی42، 1248/00، 891، مورخ 9 اکتبر1923، برگرفته از کتابِ محمدقلی مجد(1390)، از قاجار به پهلوی بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا 1298-1309شمسی، ترجمه‌ی رضا مرزانی و مصطفی امیری، چاپ دوم، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

جعفرقلی‌خان سردار بهادر(1378)، خاطرات سردار اسعد بختیاری، به‌کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر.

چراغعلی پهلوی به رییس ارکان حرب کل قشون، 15آذرماه 1304، اسناد وزارت جنگ، شماره‌ی 11، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

دال، سیونگ‌یو(1381)، فرهنگ سیاسی و توسعه‌ی سیاسی: مطالعه‌ی تطبیقی ایران و کره‌ی‌جنوبی، تهران: نشر خانه‌ی سبز.

دولت‌آبادی، یحیی(1371)، حیات یحیی، جلد چهارم، چاپ ششم، تهران: عطار و فردوس.

ذاکرحسین، عبدالرحیم(1377)، ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت: دوران بازگشت به حکومت فردی(1320-1304)، جلد دوم، تهران: دانشگاه تهران.

رضاخان به حاکم نظامی ‌اصفهان، 23اسفند1301، اسناد وزارت جنگ، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

روزنامه‌ی طوفان، سال دوم، شماره‌ی15، 16میزان 1301شمسی، برگرفته از کتابِ غلامعباس مصلی‌نژاد(1383)، جمهوری‌خواهی در ایران، تهران: قومس.

روزنامه‌ی ناهید، 18 فروردین1307، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

ستاره‌ی ایران، شماره‌ی 73، کابینه-دموکراسی، یکشنبه 9صفرالمظفر 1336، 24نوامبر 1917، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

سرپرسی لورن به مارکویس کرزون کدلستون، تهران، 28دسامبر 1923، شماره‌ی527، وزارت‌خارجه‌ی بریتانیا، مکاتبات محرمانه‌ی1957-1899، بایگانی عمومی، اداره‌ی کل اسناد و تاریخ دیپلماسی، بخش اسناد تاریخی فارسی.

سریع‌القلم، محمود(1390)، اقتدارگرایی ایران در عهد قاجار، تهران: فرزان روز.

سینایی، وحید(1384)، دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران، تهران: کویر.

شریف‌کاشانی، مهدی(1362)، واقعیات اتفاقیه در زمان ما، جلد اول، تهران: نشر تاریخ ایران.

صدر، محسن(1364)، خاطرات صدرالاشراف،تهران: وحید.

فردوست، حسین(1370)، ظهور و سقوط پهلوی، تهران: اطلاعات.

فروم، اریک(1360)، انقلاب امید، ترجمه‌ی مجید روشنگر، چاپ دوم، تهران: مروارید.

فروم، اریک(1368)، جامعه‌ی سالم، ترجمه‌ی اکبر تبریزی، چاپ سوم، تهران: بهجت.

قشون، شماره‌ی اول، اول اسفند1300، برگرفته از کتاب تاریخ معاصر ایران، کتاب نهم مجموعه مقالات ویژه‌نامه‌ی شهید مدرس(1374،)، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات فرهنگی.

کاتوزیان، محمدعلی(1379)، دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمه‌ی حسن افشار، تهران: نشر مرکز.

کاتوزیان، محمدعلی(1386)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله‌ی پهلوی، ترجمه‌ی محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، چاپ سیزدهم، تهران: نشر مرکز.

کاظمی، علی‌اصغر(1374)، بحران نوگرایی و فرهنگ سیاسی در ایران معاصر، تهران: قومس.

گروه پژوهشی جامی(1381)، گذشته چراغ راه آینده است، تهران: ققنوس.

گزارش گوتیلب،137/A 51، 891، مورخ2دسامبر 1923، برگرفته از کتابِ محمدقلی مجد(1390)، از قاجار به پهلوی بر اساس اسناد وزارت‌خارجه آمریکا 1298-1309شمسی، ترجمه‌ی رضا مرزانی و مصطفی امیری، چاپ دوم، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

گزارش بولارد به وزارت‌خارجه، وخا371-27251- ای4712، 25/5/1320، برگرفته از کتاب انور خامه‌ای(1378)، سال‌های پرآشوب: پژوهش در تاریخ معاصر ایران بر بنیاد اسناد ازطبقه‌بندی‌خارج‌شده‌ی انگلستان، آمریکا و ایران، بخش دوم، تهران: فرزان‌روز.

گزارش بولارد به وزارت‌خارجه‌ی انگلیس، وخا371-27230-ای 27151، 18/4/1320، برگرفته از کتاب انور خامه‌ای(1378)، سال‌های پرآشوب: پژوهش در تاریخ معاصر ایران بر بنیاد اسناد ازطبقه‌بندی‌خارج‌شده‌ی انگلستان، آمریکا و ایران، بخش دوم، تهران: فرزان‌روز.

گزارش ریدر بولارد به وزارت‌خارجه، وخا371-27235، 12/6/1320، برگرفته از کتاب انور خامه‌ای(1378)، سال‌های پرآشوب: پژوهش در تاریخ معاصر ایران بر بنیاد اسناد ازطبقه‌بندی‌خارج‌شده‌ی انگلستان، آمریکا و ایران، بخش دوم، تهران: فرزان‌روز.

گزارش فصلی کرنفلد از1جولای تا 30سپتامبر1923، 1255/00، 891، مورخ 20اکتبر1923، برگرفته از کتابِ محمدقلی مجد(1390)، از قاجار به پهلوی بر اساس اسناد وزارت‌خارجه آمریکا 1298-1309شمسی، ترجمه‌ی رضا مرزانی و مصطفی امیری، چاپ دوم، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.

گلشاییان، عباسقلی(1377)، گذشته‌ها: اندیشه‌های زندگی یا خاطرات من، تهران: آشتیانی.

متین‌دفتری، هدایت‌الله(1370)، خاطرات یک نخست‌وزیر، به‌کوشش باقر عاقلی، تهران: علمی.

مخبرالسلطنه‌ی هدایت، مهدی‌قلی(1363)، خاطرات و خطرات، تهران: زوار.

مدرس و مجلس: نامه‌ها و اسناد(1373)، سند شماره‌ی86، تهران: مؤسسه‌ی پژوهش و مطالعات فرهنگی.

مذاکرات مجلس شورای ملّی، دوره‌ی چهارم، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، بخش مشروح مذاکرات، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملّی، نگاه کنید به تارنمای http://www.ical.ir.

مذاکرات مجلس دوازدهم، 25شهریور1320، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، بخش مشروح مذاکرات، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملّی، نگاه کنید به تارنمای http://www.ical.ir.

مستوفی، عبدالله(1386)، شرح زندگانی من، جلد دوم، تهران: هرمس.

مصلی‌نژاد، غلامعباس(1389)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: فرهنگ صبا.

ملایی توانی، علیرضا(1381)، مجلس شورای ملّی و تحکیم دیکتاتوری رضاشاه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

میرزاصالح، غلامحسین(1387)، فروپاشی قاجار و برآمدن پهلوی، تهران: نگاه معاصر.

میلسپو، آرتور(1385)، مأموریت آمریکایی‌ها در ایران، ترجمه‌ی حسین ابوترابیان، چاپ سوم، ،تهران: پیام.

Almond, Gabriel, & Verba, Sidney (1968), the Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Michigan: Ann Arbor.

Ashraf, Ahmad (1971), Iran: Imperialism, class and modernization from above, New York: New School for Social Research.

Ghods, M.Reza (1989) Iran in the Twentieth Century, Colorado: Lynne Rienner Pub.