رویکردها به «قانون‌نویسیِ تأسیسی» در عصرِ ناصری و نسبتِ آن با شریعت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای علوم سیاسی گرایش اندیشه‌های سیاسی، دانشکده حقوق الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی،

2 گروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

3 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
یکی از نواحی کمترشناخته‌شده در «تجربه تجددِ سیاسی در ایران»، کوشش‌هایی است که در زمینه «قانون‌نویسی» در عصرِ قاجار، تا پیش از تشکیل مجلس شورای ملی انجام شد. این کوشش‌ها، از یک‌سو بر اندیشه درحال‌گسترش قانون‌خواهی قرار داشت و از سوی دیگر به بسطِ آن کمکِ بسیاری می‌نمود. پژوهشِ حاضر، با در نظر گرفتنِ تحلیل گفتمان انتقادی، و تأکید بر «بافت» گفتمانیِ قانون‌خواهی، ضمنِ توجه به گونه «کانستیتوشنالِ» آن، به‌دنبالِ شناخت رویکردهایِ این گونه از قانون‌نویسی در نسبت با شریعت است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد از آن‌جا که این رویکرد اهمیتِ بسیاری برایِ «آینده» نظامِ سیاسی داشت و «انتظار» متجددانِ ایرانی ایجادی یک نظامی سیاسیِ مبتنی بر «کونستیتوسیون» بود، از همان ابتدا به نسبتِ آن با شرع انور توجه ویژه‌ای شد و در این میان دو رویکردِ مهم موردِ نظر بود. یکی رویکردِ «ایجابی» که بیش از همه در یک کلمه مستشارالدوله بحث شد و دیگری رویکردِ «سلبی» بود که آخوندزاده در واکنش به نگارشِ این رساله دنبال می‌کرد و با نگرشِ او نیز هم‌خوانیِ کامل داشت. در رویکردِ «ایجابی»، شریعت به‌مثابه ضابطه‌ای مهم برایِ درکِ بهتر از قانون‌نویسی ارائه می‌شود که در آن هیچ قانونی نوشته نخواهد شد، مگر در وجود نسبتی مشخص با شرع و البته در آن قانون مدرن که اساسِ آن از «کونستیتوسیون»های اروپایی برآمده اصل بود و شریعت مقوله‌ای بود که مؤیدِ آن تلقی می‌شد. درعین‌حال، رویکردِ سلبی، اساساً قانون‌نویسی را بر این مبنا نادرست و غیرمفید برای جامعه و دولت می‌دانست و به‌کلی آن را رد می‌کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Approaches to "constitutional law-codifying" in the Nasser era and its relationship with Sharia

نویسندگان English

Mohammadtaghi Boostanafrooz 1
Hamed Ameri Golestani 2
Majid Tavasoli Roknabadi 3
1 Department of Political Sciences, Faculty of Law, Theology and Political Science, Islamic Azad University,, Sciences and Research Branch, Tehran, Iran
2 Department of Political Science, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
3 Department of Political Sciences, Faculty of Law, Theology and Political Science, Islamic Azad University Sciences and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده English

One of the lesser-known areas in the "experience of political modernization in Iran" is the efforts that were made in the field of "law writing" in the Qajar era, before the establishment of the National Assembly. These efforts, on the one hand, were based on the expanding idea of legalism, and on the other hand, they helped a lot in its development. The present research, taking into account the analysis of critical discourse, and emphasizing the discursive "texture" of legalism, while paying attention to its "constitutional" type, seeks to know the approaches of this type of law writing in relation to Sharia. The findings of the research show that two important approaches were intended. One was the "positive" approach, which was discussed most of all in one word, and the other was the "negative" approach that Akhundzadeh followed in response to the writing of this treatise, and it was in complete agreement with his attitude. In the "positive" approach, Sharia is presented as an important rule for a better understanding of law writing, in which no law will be written, unless there is a clear relationship with Sharia, and of course in that modern law, which is based on European "constitutions". and Shariat was a category that was considered as its confirmation. At the same time, the negative approach basically considered the law writing on this basis to be incorrect and unhelpful for the society and the government and rejected it altogether.

کلیدواژه‌ها English

Sharia
Nasseri Era
Law
Law-codifying
Constitution
قران کریم.
آبادیان، حسین (1383)، بحران مشروطیت در ایران، تهران: مؤسسة مطالعات و پژوهش‏های سیاسی.
آخوندزاده، میرزافتح‌علی (1351)، مقالات، به‌کوشش باقرمؤمنی، تهران: آوا.
آخوندزاده، میرزافتح‌علی (1357)، الفبای جدید و مکتوبات، به‌کوشش محمد حمیدزاده، تبریز: نشر احیا.
آخوندزاده، میرزافتح‌علی (2537)، مقالات فلسفی، ویراسته ح.صدیق، تبریز: ساوالان.
آخوندزاده، میرزافتح‌علی (1400)، مجموعه آثار میرزافتح‌علی آخوندزاده، تحقیق و تصحیح علی‌اصغر حقدار، جلد دوم، بی‌جا: باشگاه کتاب.
آخوندزاده، میرزافتح‌علی (2022)، مکتوبات کمال‌الدوله و ملحقاتِ آن، به اهتمام علی‌اصغر حقدار، آنکارا: باشگاه ادبیات.
آدمیت، فریدون (1349)، اندیشه‌های میرزا فتح‌علی آخوندزاده، تهران: خوارزمی.
آدمیت، فریدون (1351)، اندیشۀ ترقی و حکومت قانون- عصر سپهسالار، تهران: خوارزمی.
آل‌داود، علی [به اهتمام] (1397)، نخستین کوشش‌های قانون‌گذاری در ایران، جلد اول، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
آل‌داود، علی[به اهتمام] (1398)، نخستین کوشش‌های قانون‌گذاری در ایران، جلد دوم، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
آل‌داود، علی[به اهتمام] (1400)، نخستین کوشش‌های قانون‌گذاری در ایران، جلد سوم، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
بلز، هرمن (1386)، مشروطه‌خواهی، احمد مرکز مالمیری، مجلس و راهبرد، 14(56)، 187-196.
بهبهانی، ابوطالب (1379)، منهاج‌العلی، در: رسائل سیاسی عصر قاجار، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران.
جزائی، محدثه (1401)، فرصت‌ازدست‌رفته پارلمان در ایران، تهران: شرکت هزاره سوم اندیشه.
جناتی، محمدابراهیم (1369)، جایگاه شریعت سلف و عرف در منابع اجتهاد، کیهان اندیشه، شمارۀ 33، آذر و دی، 3-21.
جناتی، محمدابراهیم (1370)، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران: انتشارات کیهان.
حبیب‌نژاد، احمد و زهرا عامری (1399)، قانون‌نویسی در نظام تقنینی ایران در پرتو مدل‌های پیش‌نویس‌نگاری تقنینی، مجلس و راهبرد، 27(102)، 241-265. https://nashr.majles.ir/article_370.html
حداد، غلامرضا (1400)، تحلیل گفتمان انتقادی سخنرانی حسن روحانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 2018، پژوهشهای راهبردی سیاست، 10 (36)، 175-209. DOI https://doi.org/10.22054/qpss.2020.53411.2585
راسخ، محمد و فاطمه بخشی‌زاده (1392)، پیش‌زمینة مفهوم قانون در عصر مشروطه:از مالک‌الرقابی تا تنظیمات، مجله حقوقی دادگستر، 77 (83)، 35-58. https://doi.org/10.22106/jlj.2013.10818
رحیمی، حجت اله. (1400)، متن و زمینه آن: تحلیل گفتمان انتقادی برنامه سوم عمرانی (1346-1341) براساس مونوگرافی بالدوین، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 21(6)، 127-148. https://doi.org/10.30465/crtls.2020.33040.1984
سجادی، عبدالقیوم (1392)، فقه و قانون‌گذاری؛ ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها، در: فقه و قانون، تهران: مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی.
شهریاری، ابوالقاسم و همکاران (1402)، سیر مفهومی تحدید قدرت در اندیشۀ ‌سیاسی عصر قاجار (فرایند گذار از سلطنت استبدادی به سلطنت مشروطه)، پژوهش سیاست نظری، 18(33)، 173-200. https://political.ihss.ac.ir/Article/38522/FullText
طباطبایی، جواد (1386)، تأملی درباره ایران، جلد دوم نظریه حکومت قانون در ایران؛ بخش دوم: مبانی نظریه مشروطه‏خواهی، تبریز، انتشارات ستوده.
طباطبایی، جواد (1398)، ملّت، دولت و حکومت قانون جُستار در بیان نصّ و سنّت، تهران: مینوی خرد.
طالبوف، میرزاعبدالرحیم (1347)، مسالک‌المحسنین، با مقدمۀ مؤمنی، تهران: انتشارات جیبی.
عامری گلستانی، حامد (1394)، تجدد و قانون‌گرایی: اندیشۀ میرزا یوسف خان مستشارالدوله، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
عامری گلستانی، حامد (1402)، «تجربۀ» قانون‌نویسیِ سیاسی در عصرِ ناصری: تحلیلی گفتمانی، مطالعات کشورها، 1 (1)، 31-66. https://doi.org/10.22059/jcountst.2023.91620
عباسی، بیژن و رضا یعقوبی (1399)، مفهوم قانون در اندیشه‌های مستشارالدوله، مطالعات حقوق عمومی، 50(1)، 41-59. https://doi.org/10.22059/jplsq.2019.258708.1749
غفاری، هدی (1391)، نسبت میان حاکمیت شرع و حاکمیت قانون در نظام قضایی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش حقوق، 14(36)، 107-132. https://qjpl.atu.ac.ir/article_2412.html
فرکلاف، نورمن (1390)، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه پیروز ایزدی و دیگران، تهران: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها.
فرهادمعتمد محمود (1326)، سپهسالار اعظم، تهران: شرکت نسبی علی‌‍اکبر علمی و شرکا.
فیرحی، داود (1399)، مفهوم قانون در ایران معاصر (تحولات پیشامشروطه)، تهران: نی.
فیرحی، داود (1400)، دولت مدرن و بحران قانون: چالش قانون و شریعت در ایران معاصر، تهران: نشر نی.
فیروزی، مهدیه و عباسعلی کدخدایی (1401)، بررسی مفهوم قانون درپیشامشروطه با تأکید بر آراء میرزاملکم‌خان ناظم‌الدوله، پژوهش حقوق عمومی، انتشار آنلاین از تاریخ 30 بهمن، 1-18.  https://doi.org/10.22054/qjpl.2022.64804.2707
مرادخانی، فردین (1396)، خوانش حقوقی از انقلاب مشروطۀ ایران (تاریخ مفاهیم و نهادهای حقوق عمومی در ایران)، تهران: نشر میزان.
مرادخانی، فردین (1398)، مفهوم قانون در اندیشۀ طالبوف تبریزی، مطالعات تاریخ فرهنگی، 10 (39)، 107-128، ‎ 10.29252/chs.10.39.107
مرادخانی، فردین (1401)، مفهوم قانون در اندیشه میرزا ملکم‌خان، سیاست‌پژوهیِ اسلامی‌ایرانی، 1(1)، 137-166. https://dorl.net/dor/20.1001.1.28212088.1401.1.1.6.6
مستشارالدوله، میرزا یوسف خان (1390)، قانونِ ورقۀ صحیحه، به‌کوششِ سیروس سعدوندیان، در: پیامِ بهارستان، ویژه‌نامۀ قانون و حقوق، شمارۀ دوم، 405-424.
مستشارالدوله، میرزایوسف‌خان (1394الف)، رسالۀ موسومه به یک کلمه، در: حامد عامری گلستانی، تجدد و قانون‌گرایی: اندیشۀ میرزا یوسف خان مستشارالدوله، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
مستشارالدوله، میرزایوسف‌خان (1394ب)، نامه به مظفرالدین‌میرزا، در: حامد عامری گلستانی، تجدد و قانون‌گرایی: اندیشۀ میرزا یوسف خان مستشارالدوله، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
مستشارالدوله، میرزایوسف‌خان (2016الف)، قانون عدالت‌خانه‌های ایران، ، در: هفت رساله، به‌کوشش علی‌اصغر حقدار، آنکارا: باشگاه ادبیات.
مستشارالدوله، میرزایوسف‌خان (2016ب)، نخستین طرح قانون اساسی، در: هفت رساله، به‌کوشش علی‌اصغر حقدار، آنکارا: باشگاه ادبیات.
ناظم‌الدوله، میرزاملکم‌خان (1381)، رساله‌هایِ ملکم. به‌کوششِ حجت‌الله اصیل، تهران: نی.
وحدت، فرزین (1383)، رویارویی فکری ایران با مدرنیت، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
وکیلیان، حسن (1402)، قانونگذاری خوب مبانی، شاخص‌ها و ابعاد، تهران: مرکز پژوهش‌های اتاق ایران.
وینسنت، اندرو (1376)، نظریه‌های دولت، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
هاشمی، محمد (1369)، بررسی تطبیقی و موضوعی بازنگری قانون اساسی‌ جمهوری‌‌ اسلامی‌ ایران، تحقیقات حقوقی، 8، 151-228.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز، (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
English
Cook, Guy (1999), Discourse and Literature, Shanghai: Shanghai Foreign Language Education Press.
Faireloogh, Norman (2006), Discourse and Social Change, USA: PolityPress.
LOUGHLIN, MARTIN (2010), Foundations of Public Law, Oxford: Oxford University Press.
Pound, Roscoe (1913), Courts and Legislation, The American Political Science Review, 7 (3), 361-383, https://www.jstor.org/stable/1944963
Song, Lichao (2010), The Role of Context in Discourse Analysis, Journal of Language Teaching and Research, 1(6), pp. 876-879. doi:10.4304/jltr.1.6.876-879
Swisher, Peter N. (1981), Techniques of Legal Drafting: A Survival Manual, 15 U. Rich. L. Rev. 873-893, http://scholarship.richmond.edu/law-faculty-publications
Van Dijk, Teun A (2001), Multidisciplinary CDA: a plea for diversity.’ in: Wodak, Ruth &Meyer, Michael (Eds.) Methods of CDA, London: Sage, pp. 95–120.
Van Dijk, Teun A (2008), Discourse and Context A sociocognitive approach, Cambridge: Cambridge University Press.
Wodak, Ruth (2001), The discourse-historical approach’. in: Wodak, Ruth & Meyer, Michael (Eds.) Methods of CDA, London: Sage.
Wodak, Ruth (2013), Critical Discourse Analysis: Challenges and Perspectives, in: CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS, VOLUME I Concepts, History, Theory, Edited by Ruth Wodak, SAGE Publications Ltd.
دوره 18، شماره 4 - شماره پیاپی 72
شماره 72
پاییز 1402
صفحه 85-130

  • تاریخ دریافت 02 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 22 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1402