عناصر فرهنگی-اجتماعی ایلیاتی – عشیره‌ای و جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی در ایران؛ بررسی انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران، ali.amini@iauctb.ac.ir

3 استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران

چکیده
از اواسط قرن نوزدهم همزمان با سلسله قاجاریه، درنتیجـۀ مواجهۀ ایرانیان با ارزشهای اروپـایی، هویـت ایرانـی بـا چـالش­­هـای تازه‌ای روبه رو شد. همچنین مفاهیم و ایدئولوژی‏هایی وارد ادبیات سیاسی و فکری آن روزگار شد که با واقعیت تاریخی و اجتماعی جامعه ایرانی مطابقت چندانی نداشت. یکی از این واقعیت­های جامعه‌شناختی به گروههای ایلاتی و عشایری برمی‏گشت که در مفاهیم وارداتی جای چندانی نداشتند، چرا که آنها معرف هویت‏های قومی بودند که در مقابل هویتی مدرنی با عنوان هویت ملی قرار می‏گرفتند. این موضوع باعث شد تا برخی از نظریه‌پردازان قائل به وجود تعارض و تضاد عمیق بین پدیده‌های مدرنی همچون هویت ملی، انقلاب و دولت‌سازی در ایران با روحیه و خلقیات ایلی-عشیره‌ای شوند. نتیجه این موضوع این شد که این محققان در تاریخ‏نگاری­های رسمی و پذیرفته شده کمتر سخن از مشارکت عشایر و ایلات در فرآیند وقایع و تحولات مهم ایران معاصر از جمله جنبش مشروطه و انقلاب 1357 به میان بیاورند. از سوی دیگر، مولفه دیگری که منجر به تقویت رویکرد مذکور شد، ریشه در بینش شرق‌شناسی داشت که بر اساس آن، تاریخ شرق الزاماً چیزی جز صورتِ تحریف‌شدۀ تاریخ غرب نبود و در نهایت شرق مسیری جز پای‌گذاشتن در همان طریقتِ غربی نداشت. برآیند دیدگاه مذکور، در تحلیل تاریخ ایران، منجر به نادیده انگاشتن عناصر فرهنگی-اجتماعی و ایلیاتی-عشیره‏ای است که به عنوان تشکیل دهنده خرده‏هویت‏ها در تعامل با هویتی ملی در فرایند تکوین هر دو رخداد مهم دوران معاصر نقش مهمی ایفا نموده‏اند. به همین دلیل، در مقاله مذکور به بازخوانی انتقادی رویکرد تاریخی پرداخته شد و تلاش شد تا خوانشی محدود از تاریخ را که شهرمحور و مرکزمحور است و نقش گروه‏های به ظاهر حاشیه‏ای مثل ایلات و عشایر در آن تا حد ممکن تقلیل یافته است، از نو مورد بازنگری قرار بگیرد. در این بازخوانی انتقادی نویسنده همچنین تلاش کرده است تا به الگوهای نظری متفاوتی بیندیشد و پرسش اصلی خود را این طور مطرح کند که در روایت تاریخ‏نگاری از جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی، عناصر فرهنگی-اجتماعی ایلیاتی چه تاثیر و جایگاهی داشته است؟ زیربنای بنیادی این پژوهش تلاش برای ایجاد تردید و تزلزل در خوانش‏های شرق شناختی از تاریخ معاصر ایران بوده است. در همین راستا اگرچه پرسش اصلی تحقیق درباب نقش عناصر فرهنگی-اجتماعی ایلیاتی در جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی بود، اما در واقع تحقیق از خِلال این پرسش و به واسطۀ آن به دنبال ارائه قرائت‏های جدیدتری از تاریخ معاصر ایران بوده است. فرضیه پژوهش بر این مفهوم استوار است که هویت ملی و ملت مدرن ضرورتاً به معنای انحلال فورماسیون­های پیشامدرن و ادغام آن در یک کلیتِ مصنوعی و برساخته از بالا نیست و در همین راستا است که تحولات کلان ایران معاصر الزاماً «شهرمحور» و به‌ویژه «تهران‌محور» و «کلانشهرمحور» نیستند و ضروری به نظر می‏رسد تا نقش گروه‌هایی که خارج از کانون شهرهایی همچون تهران و مراکز استانها – که غالباً نماد تحقق مدرنیته‌اند – قرار می‌گیرند نیز مورد توجه واقع شود. در این مورد، در حوزه تاریخ‏نگاری معاصر و مباحث جامعه‌شناختی، از جهت غلبه نگاه شهرمحور و تهران‌محور، توجه چندانی به نقش ایلات و عشایر نشده است. با فرض اینکه جامعه می‌تواند تکثر اجتماعی خودش را حفظ نموده و در عین حال در پدیده‌های ملی نیز نقش‌آفرینی کند، سه مولفۀ فرهنگی-اجتماعی حیات ایلیاتی-عشیره‌ای – یعنی رهبری ایل، سازمان اجتماعی و روحیه و فرهنگ مشارکت در حیاتِ جمعی قبیله – در این مقاله در چگونگی مداخلۀ قبایل ایرانی در انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفته ‏اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Socio-cultural elements of Iliat - tribes and the constitutional movement and Islamic revolution in Iran; Critical review

نویسندگان English

Kianoosh Moammar 1
Ali Akbar Amini 2
Seyed Asadullah Athari Merianeh 3
1 Ph.D. student of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Islamic Azad University, Tehran Branch, Tehran Center, Iran
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Takistan branch, Islamic Azad University, Qazvin, Iran.
چکیده English

In the literature of political and social identity, the relationship between identity and local and national culture has always been disputed; Some thinkers believe in the conflict between the ideas of tribal culture and national identity, and subsequently its negative impact on the formation of the modern state, and others do not consider these two identities complementary to each other or at least in conflict between them. In the historical narrative of the two important events that shaped the flow of the constitutional movement and the Islamic Revolution of Iran, the same controversy exists in the form and content of the historiographical narratives. Based on this, the main question of the present research is as follows: What is the impact and position of Illyrian socio-cultural elements in the historiography of the constitutional movement and the Islamic revolution? The findings of the research have shown that the element of tribal leadership, centralized and hierarchical social organization, and the culture of participation in the collective life of the tribe provided platforms for the tribes to have an effective presence in both revolutions. The approach of the article is the qualitative method under the paradigm of critical history and the data is collected in documentary and library form.

کلیدواژه‌ها English

the Constitutional revolution
Islamic revolution
tribes
nomads
nationality
ethnicity
احمدی، حمید (1388). بنیادهای هویت ملی ایرانی: چهارچوب نظری هویت ملی شهروندمحور، تهران : پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
احمدی، حمید (1402). قوم و قوم­گرایی در ایران، چاپ نوزدهم، تهران: نشر نی
احمدی، حمید، و کرمشایی، صبریه. (1393). «مشروطه در غرب ایران: مطالعه ایلات لک و لر در زاگرس غربی». فصلنامه سیاست، 44(2 )،صص 251-270.
اشرف، احمد؛ بنوعزیزی، علی (1388)، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمۀ سهیلا ترابی فارسانی، تهران، انتشارات نیلوفر
افشار یزدی، محمود (1400)، افغان نامه (جلد سوم)، تهران، انتشارات موقوفات افشار
امیراحمدیان،بهرام (1383).«ساختار سنتی،اداری و مدیریتی ایل بختیاری و کارکردهای آن»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره پنجم، شماره 3، صص 50-82.
آبراهامیان، یرواند (1379)، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ فیروزمند، شمس‌آوری، مدیرشانه‌چی، تهران، نشر مرکز
آدمیت، فریدون (1387)، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران: مجلس اول و بحران آزادی، تهران، انتشارات روشنگران
بروجردی، مهرزاد (1384)، روشنفکران ایرانی و غرب، ترجمۀ جمشید شیرازی، تهران، نشر فرزان روز
بشیریه، حسین (1386)، عقل در سیاست: سی‌و‌پنج گفتار در فلسفه، جامعه‌شناسی و توسعۀ سیاسی، تهران، انتشارات نگاه معاصر
بشیریه، حسین (1399)، دولت و انقلاب در ایران، ترجمۀ محمود رافع، تهران، انتشارات مانیا هنر
توفیق، ابراهیم و همکاران (1398)، نامیدن تعلیق: برنامه‌ای پژوهشی برای جامعه‌شناسی تاریخی انتقادی در ایران، تهران، انتشارات مانیا هنر
توفیق، ابراهیم، سیدمهدی یوسفی (1400)، پیرامون مشروطه: سه مقاله درباره‌ی ولایات و مرکزگرایی، تهران، انتشارات گام نو
خازنی، آرش (1400)، عشایر بختیاری در انقلاب مشروطۀ ایران، ترجمۀ مارال لطیفی، در کتاب پیرامون مشروطه، نوشته و ویراستۀ توفیق و یوسفی، تهران، نشر گام نو، ص 13-63
داوری اردکانی، رضا (1365)، ناسیونالیسم و انقلاب، تهران، انتشاراتِ دفتر پژوهشها و برنامه‌ریزی فرهنگی
دیلمقامی فرشید و قاسمی ترکی محمد علی (1387)، جایگاه هویت ملی در ایران نگاهی به تطور تاریخی، الگوها و سیاستهای هویت ملی فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشنامه تاریخ، شماره 89
رجایی دستغیب، زرآسا، حقیفت، حمیدرضا، و کاوه پیشقدم، محمدکاظم (1401)، گفتمان ناسیونالیستی ایل قشقایی از مشروطه تا انقلاب اسلامی. رهیافت انقلاب اسلامی، 16(60)، 161-180.
روآ، اولیویه (1398)، جهل مقدس، ترجمه عبدالله ناصری و سمیه طباطبایی، تهران، نشر مروارید
زاریلی، فیلیپ و همکاران (1399)، تاریخهای تئاتر، ترجمۀ مهدی نصراله زاده، تهران، انتشارات بیدگل
زند، شلومو (1399)، اختراع قوم یهود، ترجمۀ احد علیقلیان، تهران، انتشاراتِ نشرنو
سریع القلم، محمود (1391)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران، نشر فرزان روز
سیاهپور، کشواد (1385)، نهضت امام خمینی و قیام عشایر جنوب (1341-43)، مطالعات تاریخی بهار 1385 - شماره 12 (‎46 صفحه - از 28 تا 73 )
سینایی, سیدعطاءالله. (1386). انگیزه‌های سیاسی و اجتماعی پیوستن خان‌های بختیاری به مشروطه‌خواهان. فصلنامه مطالعات ملی, دوره 8 ، شماره 29،صص 139-160.
شوستر، مورگان (1389)، اختناق در ایران، ترجمۀ حسن افشار، تهران، نشر ماهی
شهبازی، عبدالله (1369)، مقدمه ای بر شناخت ایلات و عشایر، تهران، نشر نی
طباطبایی، سید جواد (1382)، دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران، تهران، انتشارات نگاه معاصر
عبدالهی اوزان سفلی، بهمن، قره داغی، معصومه، ساسانپور، شهرزاد، و اصفهانیان، داود. (1398). نقش ایلات در عدم شکل گیری جامعه مدنی در عهد قاجار. فصلنامه تاریخ، 14(55)، 187-216.
کلانتر مهرجردی، علیرضا، و خرمشاد، محمد باقر (1396)، گفتمان‌های فکری سیاسی و مسأله هویت ملی قبل از انقلاب اسلامی، رهیافت انقلاب اسلامی، 11(41)، 71-96.
لاریمر، امیلی (1399)، نامه‌هایی از کرمان به دوبلین، برگزیده و ویراسته و ترجمۀ محمد قائد، تهران، نشر کلاغ
لوفلر، راینهولد؛ فریدل، اریکا (1363)، م‍ج‍م‍وع‍ه‌ م‍ردم‌ن‍گ‍اری‌ ب‍وی‍راح‍م‍دی‌ه‍ای‌ ج‍ن‍وب‌ ای‍ران‌، ت‍رج‍م‍ه‌ ت‍ق‍ی‌ طاه‍ری‌، تهران، م‍رک‍ز ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ روس‍ت‍ائ‍ی‌
موحد، محمدعلی (1394)، خواب آشفتۀ نفت: از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه، تهران، نشر کارنامه
میرزایی، غلامرضا (1388)، ایل قشقایی حامی مشروطه، روزنامه دنیای اقتصاد، شماره روزنامه ۵۵۴۹
نویدی، داریوش (1386)، تغییرات اجتماعی-اقتصادی در ایران عصر صفوی، ترجمۀ هاشم آقاجری، تهران، نشر نی
هگلند، مری (1397)، روزهای انقلاب، ترجمه دانشور، تهران، انتشارات ترجمان
Aghaie, K. S., Marashi, A. (2014). Rethinking Iranian Nationalism and Modernity. United States: University of Texas Press.
Ahmady, K. (2022). A Peace-Oriented Investigation of the Ethnic Identity Challenge in Iran (A Study of Five Iranian Ethnic Groups with the GT Method). International Journal of Kurdish Studies 7 (1), 1-40,
Litvak,Meir.(2017). Constructing Nationalism in Iran: From the Qajars to the Islamic Republic. United Kingdom: Taylor & Francis.
Merhavy, M. (2019). National Symbols in Modern Iran: Identity, Ethnicity, and Collective Memory. United States: Syracuse University Press.
Saleh, A. (2013). Iran’s National Identity Problem. In: Ethnic Identity and the State in Iran. Palgrave Macmillan, New York. https://doi.org/10.1057/9781137310873_4
دوره 18، شماره 4 - شماره پیاپی 72
شماره 72
پاییز 1402
صفحه 237-266

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 18 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 12 اسفند 1402