اثر ایدئولوژی بر نظام نظارت و تعادل در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده
یکی از ویژگی‌های مهم نظارت بر قدرت سیاسی، متعادل بودن آن است تا از طریق آن مسمی «توقف قدرت با قدرت» به جا آید. در صورت بر هم خوردن تعادل در نظارت، بخشی از قدرت با چیرگی بر سایر نهادها عملاً قدرت سیاسی را از وضع حقوقی خارج می‌سازد. بر این بنیاد، نوشتار حاضر ضمن پذیرش ایدئولوژیک‌بودن نظام جمهوری اسلامی، با بهره‌جویی از روش توصیفی-تحلیلی، مترصد پاسخ به این سؤال است که ماهیت خاص نظام جمهوری اسلامی چه تأثیری بر نظام نظارت بر قدرت سیاسی گذاشته است؟ پژوهش پیش رو در این مسیر، با روش اسنادی، گلوگاه‌های قدرت در نظام را کاویده و تقابل نهادهای انتخابی و انتصابی را از لحاظ دارابودن صلاحیت‌های نظارتی و مهم‌تر از آن شیوه اعمال این نوع صلاحیت‌ها تحلیل نموده است. طرفه آن که خصیصه‌های ایدئولوژیک‌بودن سبب آن شده است که توزیع صلاحیت‌های نظارتی در قانون اساسی، تفاسیر بر آمده از آن و همچنین رویه حکمرانی مقامات، کفه ترازوی قدرت سیاسی را به نفع نهادهای انتصابی سنگین کند و در سوی دیگر نهادهای انتخابی توفیق چندانی برای توقف قدرت نهادهای انتصابی نیابند. این امر با به مخاطره کشاندن اصول مهم حقوق عمومی مانند حاکمیت قانون و نظارت بر قدرت، تصویر «جمهوری»بودن نظام را کدر کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The impact of ideology on the checks and balances system in the political system of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Mohamad Jalali 1
Amirali Salehi 2
Mahnaz Bayat Komeytaki 1
1 Shahid Beheshti University Faculty of Law
2 .A Graduated in Public Law, Shahid Beheshti University Faculty of Law
چکیده English

The balance of supervision over political power is one of its important features; through this, the “control of power with power” will be achieved. If the balance in supervision [over political power] is disrupted, a portion of power, by dominating other institutions, effectively removes political power from its legality. Based on this premise, this paper, while acknowledging the ideological nature of the Islamic Republic system, employs a descriptive-analytical method to seek an answer to the question of what specific impact the particular nature of the Islamic Republic system has had on the supervision over political power. This research explores the bottlenecks of power within the [Islamic Republic] system and analyzes the confrontation between elected and appointed institutions regarding their supervisory competencies and, more importantly, how these competencies are exercised. Thus, the ideological characteristics have led to a distribution of supervisory competencies in the constitution, interpretations arising from it, and the governance practices of authorities, tilting the balance of political power in favor of appointed institutions. On the other hand, elected institutions have had limited success in countering the power of appointed entities. This issue, by jeopardizing important principles of public law such as the rule of law and supervision over power, has obscured the system's image as a "republic."

کلیدواژه‌ها English

Ideology
rule of law
political power
control and balance
political system
آقایی طوق، مسلم و همکاران(1389)؛ مرزهای تقنین و اجرا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران: معاونت تحقیقات، آموزش و حقوق شهروندی.
آرنت، هانا(1366)؛ توتالیتریسم، مترجم: محسن ثلاثی. تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
بشلر، ژان(1370)؛  ایدئولوژی چیست؟ نقدی بر ایدئولوژی­های غربی، مترجم علی اسدی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
جوان آراسته، حسین(1388)؛ گزینش رهبر و نظارت بر او در نظام جمهوری اسلامی ایران. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جوادی آملی، عبدالله(بی‌تا)؛ پیرامون وحی و رهبری. تهران: انتشارات الزهرا.
دانشور، فائزه(1397)؛ بازخوانی نظریه­های حقوق عمومی از منظر ایدئولوژی. تهران: گنج دانش.
راسخ، محمد(1398)؛ نظارت و تعادل در نظام حقوق اساسی. تهران: دراک.
سروش، عبدالکریم(1384)؛ فربه­تر از ایدئولوژی. تهران: نشر موسسه فرهنگی صراط.
سمیعی، محمد(1397)؛ نبرد قدرت در ایران، چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟. تهران: نشر نی.
قاری سید فاطمی، سید محمد(1396)؛ حقوق بشر در جهان معاصر. جلد دوم. تهران: نگاه معاصر.
کدیور، محسن(1379)؛ دغدغه­های حکومتی دینی. تهران: نشر نی.
کدیور، محسن(1387)؛ سیاست‌نامه خراسانی. تهران: نشر کویر.
کدیور، محسن (1387)؛ نظریه‌های دولت در فقه شیعه. تهران: نشرنی.
لارین، خورخه(1380)؛ مفهوم ایدئولوژی. ترجمه فریبرز مجیدی. تهران: وزارت امور خارجه.
لاوندز، ویوین، دیوید مارش و جری استوکر(1402)؛ روش نظریه در علوم سیاسی. ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مطهری، مرتضی(1390)؛ مجموعه آثار (مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلام) جلد دوم. تهران: صدرا.
معدل، منصور(1382)؛ سیاست و ایدئولوژی در انقلاب ایران. مترجم: محمدسالار کسرایی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
مهرپور، حسین(1384)؛ وظیفه دشوار نظارت بر اجرای قانون اساسی. تهران: نشر ثالث.
نجف زاده، مهدی(1395)؛ جابه جایی دو انقلاب؛ چرخش­های امر دینی در جامعه ایرانی. تهران: تیسا.
نیگل، تامس، ریچارد برنت، مارکوس سینگ، والتر آرمسترانگ، دونالد ام. بورچرت، ویلیام فرانکنا، جاناتان دنسی، پاتریک ناول‌اسمیت و پل ادواردز(1392). دانش‌نامه فلسفه اخلاق. مترجم: انشاالله رحمتی. تهران: سوفیا.
وکیل، امیرساعد و پوریا عسکری(1395)؛ قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی. تهران: مجد.
ویبر، فرانک(1394)؛ دموکراسی غیرانتخابی و تفکیک قوای جدید. مترجم: علی­اکبر گرجی، تهران: خرسندی.
هاشمی، سیدمحمد(1392)؛ حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. جلد دوم.تهران: میزان.
احمدوند، شجاع(1388)؛ «بسیج سیاسی در انقلاب اسلامی ایران و انقلاب ساندنیستی نیکاراگوئه». پژوهشنامه علوم سیاسی، 4(4)، 7-44.
احمدی، وحیده و عبدالله کریم‌زاده(1394)؛ «زبان و مقبولیت ایدئولوژی‌های سیاسی» در نظریه پل دومان». پژوهشنامه علوم سیاسی 10(2)، 7-34.
اطاعت، محمدجواد(1383)؛ «انتخابات و شورای نگهبان»، مجله حقوق اساسی، 1(2)، 27-48.
جعفرپیشه، مصطفی. «بازتاب اندیشه سیاسی: بررسی پارادوکس، نظارت و مشروعیت سیاسی». فصلنامه حکومت اسلامی، 33 (1383): 45-64.
جلالی، محمد(1383)؛ «صیانت از قانون اساسی در فرانسه و ایالات متحده آمریکا»، نشریه حقوق اساسی، 1 (2)، 66-79.
حبیب­نژاد، سیداحمد، و زهرا عامری(1396)؛ «امانی بودن مناصب عمومی در نظام حقوق اساسی ایران با تأکید بر اندیشه علوی». فصلنامه حکومت اسلامی، 22 (84)، 105-130.
حداد، غلام‌رضا(1394)؛ «ساختار معنایی نواصول‌گرایان و سیاست خارجی جمهوری اسلامی (1384-1392)». پژوهشنامه علوم سیاسی 10(3)، 110-41.
حسین­دوست، محسن، فریدون اکبرزاده، شیوا جلال پور، و روح اله شهابی(1399)؛ «بررسی نظارت فقها بر جمهوری اسلامی با بررسی موضوعی نظارت بر ولی فقیه». پژوهش­های سیاست اسلامی 8 (18)، 268-288.
رستمی، ولی، و میلاد قطبی(1393)؛ «تحلیلی بر مفهوم نهادهای زیر نظر رهبری در نظام تقنینی ایران». فصلنامه دانش حقوق عمومی 3 (9)، 69-90.
رضادوست، کریم، عبدالرضا نواح و صادق پیوسته(1392)؛ «تبارشناسی گفتار انقلابی امام خمینی(پی‌جویی گسست در بایدها و نبایدهای امام خمینی در دوره‌های مختلف)». پژوهشنامه علوم سیاسی 9 (1)، 61-87.
زمانی، سمیه، احمد گل‌محمدی و ابوالضل دلاوری و وحید سینایی (1398)؛ «نسبت فضای اجتماعی با عملکرد نخستین دوره مجلس (1363-1359)». پژوهشنامه علوم سیاسی 14(2)، 130-99.
سرپرست سادات، سیدابراهیم(1394)؛ «الگوشناسی و بازشناسی انتقادی دموکراسی نزد جریان ایرانی متمایل به لیبرالیسم در دوره جمهوری اسلامی». پژوهشنامه علوم سیاسی 10(4)، 110-75.
کاظمی، حجت(1392)؛ «نهادگرایی به عنوان الگویی برای تحلیل سیاسی». پژوهش سیاست نظری (13)، 1-27.
کریمی، ایوب(1390)؛ «بررسی انتقادی و روش‌شناختی نظریه نقد ایدئولوژی اسلاوی ژیژک». پژوهشنامه علوم سیاسی7(1)، 159-137.
کدخدایی، عباسعلی، و محمد جواهری طهرانی(1391)؛ «منشأشناسی صلاحیت نمایندگان مجلس شورای اسلامی». مجله حقوق اسلامی 9 (34)، 37-70.
گرجی ازندریانی، علی­اکبر(1397)؛ «شورای نگهبان به مثابه سوزنبان قانون اساسی». فصلنامه تحقیقات حقوقی 21(82)، 153-180.
محقق داماد، سید مصطفی، و محمد درویش­زاده(1400)؛ «حقوق را جدی بگیریم (جای خالی قانون«مدیریت تعارض منافع» در انتخابات ریاست جمهوری سیزدهم)». فصلنامه علمی تخصصی دانشنامه­های حقوقی 4(10)، 130-158.
محلاتی، محمدسروش(1399)؛ «انطباق قوانین و مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام شرعی با تأکید بر نظرات شهید بهشتی». دوفصلنامه فقه معاصر (8)، 129-161.
محلوجی، جواد، حسین مسعودنیا و مسعود شهرام‌نیا(1400)؛ «نظریه نهادگرایی تاریخی به مثابه چارچوبی برای تحلیل روابط دولت و مجلس در جمهوری اسلامی ایران». پژوهش سیاست نظری (30)، 125-99.
میراحمدی، منصور و احمد مهربان(1388)؛ «ایدئولوژی سیدقطب و اسلام رادیکال». پژوهشنامه علوم سیاسی 4(1)، 212-175.
میرمحمدی، سیدمحمد، سید مهدی الوانی و حامد زینلی(1395)؛ «تحلیلی بر سازکار نظارت و تعادل در روابط بین نهادهای حاکمیتی نظام جمهوری اسلامی ایران». چشم‌انداز مدیریت دولتی7(4)، 40-15.
میرمحمدی، سیدمحمد، سید مهدی الوانی و وجه‌الله قربانی‌زاده و حامد زینلی(1394)؛ «الگوی روابط بین نهادهای حاکمیتی در نظام جمهوری اسلامی ایران». پژوهش‌های مدیریت در ایران19(2)، 183- 205.
نقیب‌زاده، احمد و بهزاد عطارزاده(1395)؛ «امر ایماژینر و سرشت افسون‌ساز ایدئولوژی». پژوهشنامه علوم سیاسی 11(4)، 153-203.
ورعی، سیدجواد(1398)؛ «نظارت بر قدرت در تفکر اسلامی و قانون اساسی». مجله مطالعات فقه معاصر 5 (8)، 211-240.
هاشمی رفسنجانی، اکبر. «مجلس خبرگان در جمهوری اسلامی در گفت وگو با آیت الله هاشمی رفسنجانی». مجله حکومت اسلامی، 40 (1385): 25-54.
هاشمی رفسنجانی، اکبر. «مجلس خبرگان و انتخاب رهبر معظم انقلاب در گفت وگو با آیت الله هاشمی رفسنجانی / قسمت دوم». مجلۀ حکومت اسلامی، 41 (1385): 111-128.
یاوری، اسدالله(1396)؛ «بررسی صلاحیت نامزدهای انتخابات توسط شورای نگهبان: تأملی دیگر». فصلنامه تحقیقات حقوقی 20 (80)، 213-237
یاوری، اسدالله و محمدقاسم تنگستانی(1395). «نظام پاسخگویی قوه قضاییه و نسبت آن با استقلال این قوه». مجله حقوقی دادگستری 80 (95)، 151-180.
یزدی، محمد. «مجلس خبرگان و چگونگی نظارت بر رهبری در گفت­وگو با آیت الله یزدی». مجلۀ حکومت اسلامی، 41 (1385)، 77 – 86.
خمینی، سیدروح­الله (1400)؛ صحیفۀ نور، جلد 21. نسخه پرتال امام خمینی (ره)؛ http://www.imam-khomeini.ir/.
کدیور، محسن(1402)؛ حکومت انتصابی؛ وب­سایت رسمی محسن کدیور؛ www.kadivar.com
منتظری، حسینعلی(1402)؛ دیدگاه­ها، جلددوم، https://amontazeri.com/book/didgaha/volume-2/243
بیات زنجانی، اسدالله(1400)، گفتگوی روزنامه اعتماد ملی پیرامون رد صلاحیت­های خبرگان سال 369»، www.bayat.info.
وب­سایت انصاف. «بیانه اعتراضی مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم درباره رد صلاحیت­های 1400»، تاریخ انتشار 7 خرداد 1400، https://ensafnews.com/296299.
وب­سایت اطلاع­رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی سیدعلی خامنه­ای. «گزارش کمیسیون تحقیق خبرگان در مورد رهبر انقلاب»، تاریخ انتشار 5 اسفند 1388، https://khl.ink/f/8957.
وب­سایت تحلیلی تیتر1. «ناگفته­های تحقیق و تفحص از قوه قضاییه»، تاریخ انتشار 2 آبان 1391، https://titre1.com/fa/news/2180.
وب­سایت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. «پیام جامعه مدرسین در معرفی نامزد اصلح در دوازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری»، تاریخ انتشار 12 اردیبهشت 1396، https://jameehmodarresin.org.
وب­سایت عصرنو. «نامه سرگشاده آیت­الله سیدعلی­محمد دستغیب به نمایندگان مجلس خبرگان رهبری»، تاریخ آخرین ویرایش 21 شهریور 1389، https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=11315.
وب­سایت فارس نیوز. «افشای نامه رد صلاحیت لاریجانی/از سهیم بودن در وضع موجود تا مداخله فرزندان در قراردادهای مجلس»، تاریخ انتشار 27 آذر 1400، http://fna.ir/5ipa6.
وب­سایت فارس نیوز. «بازخوانی حکم حکومتی مقام معظم رهبری درباره لایحه اصلاح قانون مطبوعات»، تاریخ انتشار 16 خرداد 1389، https://farsnews.ir/news/8903161208.
وب­سایت فارس نیوز، «متن خلاصه­شده گزارش تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی از قوه قضاییه»، تاریخ انتشار 7 خرداد 1387، https://farsnews.ir/news/8703010647.
وب­سایت مشق ­نیوز. «نتایج قطعی انتخابات در اصفهان»، تاریخ انتشار، 10 اسفند 1394، mshrgh.ir/542201.
Bogaards, Matthijs. (2009) “How to classify hybrid regimes? Defective democracy and electoral authoritarianism.” Democratization, 16 (2009): 399-423.
Da Ros, L., & Taylor, M. M.. (2021). Checks and Balances: The Concept and Its Implications for Corruption. Revista Direito GV, 17(2), e2120. https://doi.org/10.1590/2317-6172202120.
Holcombe, Randall G. (2018). "Checks and Balances: Enforcing Constitutional Constraints" Economies 6, no. 4: 57. https://doi.org/10.3390/economies6040057
Hovorun, Cyril. (2016) “Ideology and Religion” Kyiv-mohyla Humanities, 3: 23-35.
Stein, Robert. (2019) “What Exactly Is the Rule of Law?”, 57 HOUS. L. REV. 185, available at https://scholarship.law.umn.edu/faculty_articles/698
ZAFIROVSKI, MILAN Z. (2023) "Conservatism and Capitalist Dictatorship: The Impact of Conservative
Ideology and Politics on Capitalism and Democracy," Journal of Ideology: Vol. 42: No. 1, Article 3.
Available at: https://scholarcommons.sc.edu/ji/vol42/iss1/3
دوره 19، شماره 4 - شماره پیاپی 76
شماره 76
پاییز 1403
صفحه 82-41

  • تاریخ دریافت 30 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 18 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1403