دیالکتیک دموکراسی و دولت سازی در عصر مشروطیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 هیات علمی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی ـ جامعه شناسی سیاسی ـ دانشگاه تهران

چکیده

انقلاب مشروطه، تجدیدنظر جامعه (به‌عنوان مشروعیت‌دهنده) در مبانی مشروعیت رژیم استبدادی قاجار است؛ بحران مشروعیت در رژیم استبدادی قاجار، تغییر را در قالب بازسازی نظم جدید الزامی ‌ساخت. ازاین‌منظر، انقلاب مشروطه کوششی بود برای تأسیس نوعی نظم مشروع که بتواند بر تناقضات بنیادین وضعیت وجودی انسان، تعارض میان «نظم» و «آزادی» فائق آید و از این طریق کالایِ «نظم سیاسی مشروع» را برای تداوم زیستِ اجتماعیِ مسالمت‌آمیز فارغ از وحشت عمومی تضمین نماید. بااین‌وجود، مشروطیت خود قربانی این تضاد بنیادین گردید و هرگز نتوانست میان نظم و آزادی توازن و تعادلی نهادین برقرار نماید. در پژوهش حاضر داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای – اسنادی گردآوری و با استفاده از روش جامعه‌شناسی تاریخی، توصیف و با بهره‌گیری از «نظریه تعارض منافع و ارزش‌ها» تحلیل شده است. در این راستا، پژوهش حاضر، درصدد پاسخگویی به این سؤال است که چرا در دوران مشروطیت، دموکراسی و ثبات سیاسی به‌جای سازواری، در یک رابطه منفی و متعارضی قرار گرفته‌اند؟ فرضیه پژوهش مبتنی بر این ایده است که نهادهای سیاسی جدید (نظیر قانون اساسی، مجلس و احزاب) از کارآمدی لازم برای مدیریت منازعه‌ میان سه چشم‌انداز مشروطه‌خواهان، چشم‌انداز سلطنت‌طلبان و چشم‌انداز شریعت‌طلبان برخوردار نبوده است و به تبع آن منازعه میان چشم‌اندازهای متعارض در خارج از چهارچوب‌های نهادی ـ قانونی ادامه یافت و در سایه فقدان نهادهای سیاسی قدرتمند که از قابلیت حل منازعه و مدیریت تعارض منافع و ارزش‌ها میان چشم‌اندازهای متعارض برخوردار باشند، بی-ثباتی سیاسی در این دوران بر کشور حاکم و زمینه‌ساز بازتولید اقتدارگرایی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Dialectic of democracy and state building in Iran's constitutional era

نویسندگان [English]

  • Saeed Haji Naseri 1
  • Ali Mohammadi Masiri 2
1 Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran
2 PhD Student, Political Science - Political Sociology, University of Tehran
چکیده [English]

The crisis of legitimacy in the authoritarian regime necessitated the crisis of change in the form of the reconstruction of the new order. Thus, the Constitutional Revolution was an attempt to establish a kind of legitimate order that could overcome the fundamental contradictions of the human condition, the conflict between "order" and "freedom." In this way, it guarantees the commodity of "legitimate political order" for the continuation of a peaceful social life free from public terror. Nevertheless, constitutionalism itself fell victim to this fundamental contradiction and was never able to strike an institutional balance between order and freedom. In this regard, the present study seeks to answer the question why in the era of constitutionalism, democracy and political stability are in a negative and conflicting relationship instead of adaptation? The hypothesis of the research is based on the idea that new political institutions (such as the constitution, parliament and parties) have the necessary efficiency to manage the conflict between the three perspectives of constitutionalists, the perspective of monarchists and the perspective of religious. and as a result, the conflict between the conflicting perspectives continued outside the institutional-legal frameworks and in the shadow of the lack of powerful political institutions that have the ability to resolve the conflict and manage the conflict of interests and values between the conflicting perspectives. During this period, political instability ruled the country and became the basis for the reproduction of authoritarianism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Democracy
  • Political Stability
  • Conflict of Interest
  • Constitutional Revolution
  • Political entity
ـ آبادیان، حسین (۱۳۸۵ الف)، ایران از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی.
ـ آبادیان، حسین (۱۳۹۰ ب)، بحران مشروطیت در ایران، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی.
ـ آبراهامیان، یرواند (13۹۱)، ایران بین دو انقلاب، از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران: نشر مرکز.
ـ اتحادیه، منصوره (۱۳۶۱ الف)، پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت، تهران: نشر گستره.
ـ­ اتحادیه، منصوره (۱۳۷۵ ب)، مجلس و انتخابات از مشروطه تا پایان قاجار، تهران: نشر تاریخ ایران.
ـ­ اتحادیه، منصوره (۱۳۸۲ ج)، «احزاب سیاسی دوران مشروطه منتشر شده در کتاب انقلاب مشروطیت» ترجمه: پیمان متین، تهران: نشر تاریخ ایران.
ـ آجدانی، لطف­الله (۱۳۸۳)، علماء و انقلاب مشروطیت ایران، تهران: نشر اختران.
ـ اخوان کاظمی، بهرام (1378)، «احزاب، ثبات سیاسی و امنیت»، نشریه مطالعات راهبردی شماره 4.
ـ آدمیت، فریدون (۱۳۵۴)، مجلس اول و بحران آزادی، تهران: نشر بی­تا.
ـ الگار، حامد (۱۳۶۹)، دین و دولت در ایران، تهران: انتشارات توس.
ـ امینی، داوود (۱۳۸۲)، چالش­های روحانیت با رضاشاه، تهران: نشر سپاس.
ـ­ اندیشکده برهان (۱۳۹۸)، تاریخ مجالس مشروطه؛ نگاهی به فرازوفرود مجلس شورای ملی از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران: نشر دیدمان.
ـ پناهی، محمدعادل (۱۳۸۳)، «درآمدی بر بی­ثباتی سیاسی»، مجله راهبرد، شماره ۳۱.
ـ بشیریه، حسین (‍۱۳۸۰)، موانع توسعه سیاسی در ایران، تهران: نشر گام نو.
ـ بشیریه، حسین (1385)، «گذار به دموکراسی از منظر بسیج سیاسی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی شماره 71.
ـ بدیع، برتران (1376)، توسعه سیاسی، مترجم: احمد نقیب­زاده، تهران، نشر قومس.
ـ براون، ادوارد (۱۳۷۶)، انقلاب مشروطیت ایران، مترجم: مهری قزوینی، تهران: انتشارات کویر.
ـ بروکر، پل (1384)، رژیم­های غیر دموکراتیک، ترجمه: علیرضا سمیعی اصفهانی، تهران: نشر کویر.
ـ بروک، لوتار و دیگران (1394)، دولت­های شکننده: جامعه­شناسی جنگ و منازعه در دنیای مدرن، ترجمه: احمد رشیدی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ بهار، ملک‌الشعرا (۱۳۶۳)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ پاولویچ و؛ و دیگران (۱۳۵۷)، سه مقاله درباره انقلاب مشروطه، مترجم: محمدباقر هوشیار، تهران: شرکت سهامی جیبی - با همکاری امیرکبیر.
ـ جعفری ندوشتن، علی اکبر و زارعی محمودآبادی، حسن (۱۳۸۲)، تجدیدنظرهای چندگانه در قانون اساسی مشروطه، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
ـ حجاریان، سعید (1398)، شاه در شطرنج زندان مسائل دموکراسی و توسعه در ایران، تهران: نگاه معاصر.
ـ خاکسار، عباس (۱۳۵۲)، تأملی در انقلاب مشروطه ایران، تهران: نشر آگاه.
ـ خواجه سروی، غلامرضا (1381)، «رقابت سیاسی و ثبات سیاسی در صدر مشروطیت»، نشریه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شماره 4.
ـ دولت‌آبادی، یحیی (۱۳۷۱)، حیات یحیی، ج ۴، تهران: انتشارات عطار و فردوس.
-­ دانش، یوسف (۱۳۹۵)، مبارزات دموکراتیک ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷، مترجم: بهروز اهدائی، تهران: انتشارات اطلاعات.
ـ رضوانی، محمد اسماعیل (۱۳۵۲)، انقلاب مشروطیت ایران، تهران: انتشارات فرانکلین.
ـ سریع­القلم، محمود (1378)، «توسعه سیاسی و ثبات سیاسی»، مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 145 ـ 146.
ـ طالبوف، عبدالرحیم (۱۳۵۷)، آزادی و سیاست، تهران: انتشارات سحر.
ـ عبدی، توحید؛ ذوالفقاری، حسین (1392)، «رابطه­ی اجرای صحیح قانون و ثبات سیاسی»، نشریه پژوهش­های دانش اجتماعی، شماره 59.
ـ عصمتی، حمید و حسن‌زاده گرجی، فرشته (۱۳۸۹)، حقوق ملت در قانون اساسی مشروطیت و جمهوری اسلامی ایران، تهران: نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ـ عقیقی بخشایشی (۱۳۵۸)، یک صدسال مبارزه روحانیت مترقی، قم: انتشارات نوید اسلام.
ـ عظیمی، فخرالدین (1372)، بحران دموکراسی در ایران، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، تهران: نشر البرز.
ـ فرانچسکو، رونالد ای (1394)، آسیب­شناسی دولت­های نوظهور، ترجمه: معاونت پژوهش و تولید علم، تهران: انتشارات دانشکده اطلاعات.
ـ فلاح زاده، حسین (۱۳۹۱)، کتاب رضاخان و توسعه ایران، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ـ فوران، جان (1377)، مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال­های پس از انقلاب اسلامی، مترجم؛ احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
ـ فیرحی، داوود (۱۳۹۹)، مفهوم قانون در ایران معاصر، تهران: نشر نی.
ـ قراگزلو، محمد (1387)، فکر دموکراسی سیاسی، تهران: انتشارات نگاه.
ـ قوام، عبدالعلی (1392)، سیاست شناسی مبانی علم سیاست، تهران: نشر سمت.
ـ قیاسی، فاطمه (۱۳۹۴) از عدالت­خانه تا مشورت خانه، تهران: نشر لوح فکر.
ـ قیصری، علی (1383)، «بحث دموکراسی در ایران»، مجله ایران نامه، شماره 84.
ـ قیصری، علی و نصر، ولی (۱۴۰۱)، دموکراسی در ایران، تهران: فرهنگ جاوید.
ـ لوسین پای و دیگران (1380)، بحران­ها و توالی­ها در توسعه سیاسی، مترجم: غلامرضا خواجه سروی، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
ـ کاظمی، زهرا (۱۳۹۰)، «رویکرد و رویارویی محمدعلی شاه با مجلس اول»، نشریه پیام بهارستان، شماره ۱۴.
ـ کرمانی، احمد مجد الاسلام (۱۳۹۷)، تاریخ انحطاط مجلس: فصلی از انقلاب مشروطیت ایران، تهران: نشر آشیان.
ـ کرمانی، میرزا آقاخان (۱۳۹۵)، صد خطابه، به اهتمام محمدجعفر محجوب تهران: نشر چشمه.
ـ­ کریسبرگ، لویس و دایتون نا، بروس دبلیو (۱۳۹۷)، از خشونت تا دموکراسی، مترجم: عسگر قهرمان­­پور، تهران: نشر جوینده.
ـ کسروی، احمد (۱۳۳۴ الف)، مشروطه بهترین شکل حکومت و آخرین نتیجه نژاد آدمی، تهران: نشر بی­نا.
ـ کسروی، احمد (۱۳۶۳ ب)، تاریخ مشروطه ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ کسروی، احمد (۱۳۷۸ ج)، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ گروه نویسندگان (۱۳۸۲)، انقلاب مشروطیت، مترجم: پیمان متین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ مزینانی، محمدصادق (۱۳۸۹)، تمایزات مشروطه­خواهان مذهبی و جریان غرب­گرا، قم: نشر بوستان کتاب.
ـ فراستخواه، مقصود (1380)، «دو قرن چالش توسعه و دموکراسی در ایران»، مجله اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره 3.
ـ­ ملایی توانی، علیرضا (۱۳۸۱)، مشروطه و جمهوری ریشه­های نابسامانی نظم دموکراتیک در ایران، تهران: انتشارات گستره.
ـ ملک­زاده، مهدی (۱۳۶۳)، تاریخ مشروطیت ایران، جلد اول، تهران: نشر علمی.
ـ ملک­زاده، مهدی (۱۳۷۱)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: انتشارات علمی.
ـ میرو شنیکف، ل. ی (۱۳۴۴)، ایران در جنگ جهانی اول، مترجم: علی دخانیاتی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ـ نائینی، محمدحسن (۱۳۶۰)، تنبیه الامه و تنزیه المله، تهران: شرکت سهامی.
ـ نژد نجفیان، محمدامین (۱۳۹۵)، پارلمان ملی، سمت­گیری­های سیاسی مجلس اول، تهران: نشر علم.
ـ نوذری، عزت­الله (۱۳۸۰)، تاریخ احزاب سیاسی در ایران، شیراز: نشر نوید شیراز.
ـ نوروزی، نور محمد و دیگران (1382)، چالش مشروعیت و بازسازی نظم سیاسی در خاورمیانه، تهران: موسسه مطالعات اندیشه­سازان نور.
ـ نیگل، تامس (1399)، جانبداری و برابری، ترجمه: جواد حیدری، تهران: نشر فرهنگ نشر نو.
ـ هانتینگتون، ساموئل (1370)، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، مترجم: محسن ثلاثی، تهران، نشر علم.
ـ­ همایون کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۷۲)، «دموکراسی، دیکتاتوری، مسئولیت ملت»، نشریه اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره ۶۷.
ـ­ هیوود، اندره (۱۳۹۵)، مفاهیم کلیدی در علم سیاست، مترجم: حسن سعید کلاهی و عباس کاردان، تهران: نشر علمی و فرهنگی.
ـ یزدانی، سهراب (۱۳۸۳)، کسروی و تاریخ مشروطه ایرانی، تهران: نشر نی.
 ـ Schmitt, Carl (1996), The Concept of the political, Chicago: university of Chicago press.
-­ Stephan E. Nikolov (2022), Political Systems and Conflict Management, Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict, Vol, 3.
- Brooker, Paul (2014), No- democratic regimes: theory, government and politics, New York: St. Martin's Press.
-Huntington, s (1968), political Order in Changing Societies, New Haven: yale University Press.
- Nagel, Thomas (1995), Equality and Partiality, Oxford University Press.
-­ Nagel, T (1979), The possibility of altruism, Published by Princeton University Press.
-­ Nagel, T (1987), Moral Conflict and Political Legitimacy, Philosophy & Public Affairs
Vol. 16, No.3.
-­ Nagel, T (2002), Concealment  and exposure and other essays, oxford university press.