ویژگی‌های دولت و جامعه پیشاصنعتی در ایران در منظومه فکری پاتریشیا کرون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم سیاسی ،دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

برای تبیین وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران پیش از مواجهه با دوران مدرن عموماً از نظریاتی مانند استبداد شرقی، دولت‌های خودکامه شرقی یا سلطانیسم که به‌عنوان دولت دیوان‌سالار شرقی هم شناخته می‌شود، استفاده می‌شود، درحالی‌که به نظر می‌رسد این نظریات بیشتر تلاشی برای انطباق تاریخ با نظریه است نه اینکه تلاش کند نظریه را به‌واسطه مواد و عناصر تاریخی شکل دهد. در این مقاله ضمن نقد کاستی‌های نظریات فوق، سعی می‌شود با استفاده از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای و چارچوب نظری ارائه‌شده توسط کرون در کتاب «جامعه‌های ماقبل صنعتی» در مورد دولت‌های حداقلی این جوامع و مختصات آن، به این سؤال پاسخ داده شود که پاتریشیا کرون به‌واسطه چارچوبی که در کتاب «جامعه‌های ماقبل صنعتی» تصویر کرده و شواهدی که در دیگر پژوهش‌های خود گردآورده است، چه صورت‌بندی از جامعه‌شناسی تاریخی ایران و تضاد دولت و جامعه در ایران ماقبل صنعتی داشته است و این تضاد چه تأثیری در مواجهه با جنبش‌های مرکزگریزی مثل قیام سیاه‌جامگان، سپیدجامگان یا اسماعیلیان داشته است؟ فرضیه منتخب در این نوشتار این است که دولت‌های سنتی از روی ماهیت نحیف و شکننده خود ناتوان در برخورد با این جنبش‌ها بوده‌اند و حتی جنبش‌های کم‌جمعیت هم می‌توانسته سال‌ها دولت‌های مرکزی را مشغول خود کند. یافته‌های این پژوهش که همراه بررسی مختصر چند نمونه دولت‌های پیشاصنعتی حاضر در تاریخ تمدن ایران بود، دولت‌های پیشاصنعتی آن‌گونه که کرون تصویر می‌کند ماهیتاً ضعیف هستند و این ضعف نه‌تنها به‌واسطه خود بلکه شرایط جبری غیرصنعتی زمانه است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Features of the State and pre-industrial Society in Iran in the Intellectual System of Patricia Crone

نویسندگان [English]

  • Mohammad Matin Salmani 1
  • Hamid Nassaj 2
1 Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Islamic Republic of Iran
چکیده [English]

To explain the political and social situation of Iran before encountering the modern era, theories such as Oriental despotism, Oriental autocratic governments, or Sultanism, which is also known as the Eastern bureaucratic government, are generally used. In contrast, these theories seem to be more of an attempt to adapt history to theory rather than trying to shape the theory through historical materials and elements. In this article, while critiquing the shortcomings of the aforementioned theories, an attempt is made to address the inquiry posed by Patricia Crone in her book “Pre-Industrial Societies”. The framework she presented in her book and the evidence gleaned from other studies serve to answer the question of how the historical sociology of Iran came about and how the tensions between the state and society in pre-industrial Iran were shaped by the factors that influenced its formulation. Additionally, she explores the impact of this conflict on the Is, such as the Abbasid Revolution (SiahJamegan), "SepidJamegan” and "Ismailis” The selected hypothesis in this article is that the traditional governments have been unable to deal with these movements due to their thin and fragile nature, and even the small population movements could have occupied the central governments for years. Several examples of pre-industrial governments present in the history of Iranian civilization were examined in this research. The findings of this research show that pre-industrial governments as depicted by Crone are weak, and this weakness is evident in the results.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fragile state
  • Iran
  • Patricia Crone
  • Oriental despotism
  • State and Pre-industrial Society
ابن‌خلدون، عبدالرحمن، (1398)، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی.
اتابک جوینی، مؤیدالدوله منتجب‌الدین بدیع، (1329)، عتبة‌الکتبة مجموعه مراسلات دیوان سلطان سنجر؛ به تصحیح علامه محمد قزوینی و عباس اقبال، تهران: شرکت سهامی چاپ
احمدوند، شجاع و بردبار، احمدرضا، (1398)، مبانی دینی ‌دولت در ایران باستان از دوره اساطیری تا دولت هخامنشی، دولت پژوهی، 5(19)، 81-106.
اسکینر، کوئنتین، (1399)، بینش‌های علم سیاست جلد اول: در باب روش، تهران: فرهنگ جاوید
بشیریه، حسین، (1397)، جامعه‌شناسی سیاسی؛ نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی، تهران: نی.
تابان، تورج، (1368)، قیام مقنع؛ جنش روستایی سپیدجامگان، ایرانشناسی، 1(3)، 565-532
حسنی‌فر، عبدالرحمن، (1400)، نقد دیدگاه «استبداد ایرانی» همایون کاتوزیان، پژوهش سیاست نظری، 29(15)، 336-313
خضری، سید احمدرضا، (1394)، تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل‌بویه، تهران: سمت
خضری، سید احمدرضا، بایرام، مائده، (1395). واکاوی نقش رویکرد شکاکانه پاتریشیا کرون در شکل‌گیری دیدگاه‌های وی در کتاب «تجارت مکه و ظهور اسلام»، نشریه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، 13(2)، 43-60.
خلجی، عباس. (1399). نقد کتاب جامعه‌های ماقبل صنعتی یا کالبدشکافی جهان پیشامدرن. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 20(9), 95-117.
دانیل، التون، (1367)، تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در زمان حکومت عباسیان، تهران: علمی و فرهنگی
دایموند، جرد، (1399)، اسلحه، میکروب و فولاد؛ سرنوشت جوامع انسانی، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: بازتاب نگار.
درستی، احمد، (1391)، دگرگونی ساخت دولت در ایران پیش مدرن (از صفویه تا مشروطه)، تهران: میزان
رازی، عبدالله، (1374)، تاریخ کامل ایران از تأسیس سلسله ماد تا عصر حاضر، تهران: اقبال.
رشیدی، احمد. (1394). درآمدی بر رهیافت جامعه شناسی تاریخی - مقایسه ای در پژوهش های علوم سیاسی. سیاست- مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 45(2 )، 457-474.
صفایی، ابراهیم، (1355)، اسناد سیاسی دوران قاجاریه، تهران: بابک
طباطبایی، جواد، (1392)، سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی، تهران: مینوی خرد
طباطبایی، جواد، (1399)، خواجه نظام‌الملک طوسی؛ گفتار در تداوم فرهنگی ایران، تهران: مینوی خرد
طوسی، خواجه نظام‌الملک (ابوعلی حسن بن علی)، (1393)، سیاست‌نامه (سیرالملوک)، به کوشش جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی.
عباس، احسان، (۱۳۴۸)، عهد اردشیر، ترجمه محمدعلی امام‌شوشتری، تهران: انجمن آثار ملی.
عباسی شاهکوه، مهدی. (1398). نسبت سنجی مناسبات قدرت، دولت و جامعه در ایرانِ‌ پیشامدرن. دولت پژوهی، 5(18), 97-129.
فیرحی، داود، (1396)، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام (دوره میانه)، تهران: نی
فیرحی، داود، (1395)، تاریخ تحول دولت در اسلام، قم: دانشگاه مفید
قدیمی قیداری، عباس. (1389). بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار). پژوهش های تاریخی, 2(1), 86-106.
کاتوزیان، محمدعلی همایون، (1397)، جامعه کوتاه مدت و 3 مقاله دیگر ترجمه عبدالله کوثری، تهران: نی
کاظمی، حجت. (1399). نظریه استبداد شرقی و ماهیت دولت و جامعه در ایران پیشامدرن. پژوهش سیاست نظری (پژوهش علوم سیاسی)، جدید (28)، 329-367.
کاظمی، حجت. (1400). تاریخ‌نگاری مارکسیستی و ماهیت جامعه و دولت در ایران سنتی. فصلنامه سیاست، 51(4), 1091-1063.
کاظمی، حجت. (1401). رهبران فرهمند، ائتلاف قبایلی و شکل‌گیری دولت؛ جامعه‌شناسی تاریخی تاسیس دولت در ایران پیشامدرن. دولت پژوهی, 8(30), 351-386.
کرون، پاتریشیا، (1399)، تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام، ترجمه مسعود جعفری، تهران: سخن.
کرون، پاتریشیا، (1400)، مقنع و سیپیدجامگان، ترجمه مسعود جعفری جزی، تهران: ماهی.
کرون، پاتریشیا، (1401)، جامعه‌های ماقبل صنعتی؛ کالبدشکافی جهان پیشامدرن، ترجمه مسعود جعفری جزی، تهران: ماهی.
لمبتون، آن کاترین سواین فورد، (1394)، مالک و زارع در ایران ترجمه منوچهر امینی، تهران: علمی و فرهنگی
مرادی طادی، محمدرضا، (1397)، نظریه سیاسی غزالی، مجموعه مقالات گزینش و ترجمه‌شده از پاتریشیا کرون و دیگران، تهران: تمدن علمی.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، (1365)، مروج المذهب ترجمه ابوالقاسم پاینده (دوره دوجلدی)، تهران: علمی و فرهنگی (نشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان)
مسعودی فر، امید. (1396). سرآغاز کشاورزی نظام مند در ایران بر اساس تحقیقات باستانشناسی و مرور وضعیت آن در دوران تاریخ باستانی. باستان شناسی ایران, 7(2), 46-61.
مسلمی، شهناز، (1396)، بحران مشروعیت و جانشینی از دوره ملکشاه تا پایان دوره سلجوقیان (590-465 ه.ق)، تاریخ‌نامه خوارزمی، 5(18)، 201-176.
مفتخری، حسین، (1389)، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا برآمدن طاهریان، تهران: سمت
موسوی بجنوردی، کاظم، (1394)، تاریخ جامع ایران جلد نهم، تهران: بنیاد دائره‌المعارف بزرگ اسلامی
میر کیایی، مهدی. (1402). دولت حداقلی و مسئله آب در عصر قاجاریه. دولت پژوهی، 9(33), 1-34.
میر کیایی، مهدی. (1400). تأثیر نهاد «مجلس تحقیق مظالم» بر مناسبات قدرت در عصر ناصری. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 11(1), 295-318.
مینوی، مجتبی (تصحیح)، (1354)، نامه تنسر به گشنسب (به همراه گردآوری تعلیقات مجتبی مینوی و محمداسماعیل رضوانی)، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی
ناصری طاهری، عبدالله. (1379). اسماعیلیان و مخالفانشان. فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ اسلام، 1(3- مسلسل 3), 161-180.
نرشخی، محمد بن جعفر، (1363)، تاریخ بخارا ترجمه احمد بن محمد بن نصر قباوری تصحیح و تحشیه محمدتقی مدرس‌رضوی و تلخیص محمد بن زفر بن عمر، تهران: توس.
نیشابوری، ظهیرالدین، (1332)، سلجوقنامه، با مقدمه میرزا اسماعیل افشار، تهران: گلاله خاور.
واعظ بلخی، ابوبکر عبدالله، (1350)، فضائل البلخ ترجمه عبدالله حسینی و تصحیح و تحشیه عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
وبر، ماکس، (1384)، اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی نژاد و مصطفی عماد زاده، تهران: سمت.
ویتفوگل، کارل آوگوست، (1401)، استبداد شرقی ترجمه محسن ثلاثی، تهران: ثالث
هاوتینگ، جرالد، (1386)، امویان: نخستین دودمان حکومتگر در اسلام (661 تا 750 م)، ترجمه عیسی عبدی، تهران: امیرکبیر
 
Anderson, K. B. (2010). Marx at the margins: on nationalism, ethnicity, and non-western societies. University of Chicago Press.
 
Bailey, A. M., & Llobera, J. R. (1979). Karl A. Wittfogel and the Asiatic mode of production: A reappraisal. The Sociological Review, 27(3), 541-559.
 
Bailey, A. M., & Llobera, J. R. (Eds.). (2018). The Asiatic Mode of Production: science and politics (Vol.4). Routledge.
 
Boyle, J. A. (Ed.). (1968). The Cambridge History of Iran: The Saljuq and Mongol Periods. Cambridge University Press. (Hodgson, Marshall G. S. Pp. 442-482)
 
Carr, E. H. (1987). What is history?. Penguin UK.
 
Contexts, I. Essays in Honor of Professor Patricia Crone. Behnam Sadeghi, Asad Q.
 
Crone, P. (1987). Meccan trade and the rise of Islam (p. 120141). Princeton: Princeton University Press.
 
Crone, P. (2006). Medieval Islamic political thought. Edinburgh University Press.
 
Crone, P. (2015). Pre-industrial societies: Anatomy of the pre-modern world. London. Oneworld Publication.
 
Durkheim, Émile. (1984), The Division of Labor in Society. Translated by W. D. Halls,  London, Macmillan.
 
Encyclopædia Iranic, ABŪ MOSLEM ḴORĀSĀNĪ, https://iranicaonline.org/articles/abu-moslem-abd-al-rahman-b
 
Frye, N. Richard. (2000), The Golden Age of Persia, London, Phonenix Press.
 
Heredia, R. C. (1986). TRANSITION AND TRANSFORMATION: The Opposition between Industrial and Pre-Industrial Types of Society in the Writings of Karl Marx, Ferdinand Tonnies, Emile Durkheim and Max Weber. Sociological Bulletin, 35(1), 29-43.
 
Herzfeld, E. E. (1934). Archaeological History of Iran: The Schweich Lectures of the British Academy. (Oxford University Press)
 
Howerth, I. W. (1903). What is religion?. The International Journal of Ethics, 13(2), 185-206.
 
Juneja, M., & Mauelshagen, F. (2006). Disasters and pre-industrial societies: Historiographic trends and comparative perspectives. The Medieval History Journal, 10(1-2), 1-31.
 
Lachmann, R. (2013). What is historical sociology?. Polity Press
 
Reinhard, Benedix. (1998). Max Weber An Intellectual Portrait 1960 (reprinted by Routledge), Doubleday.
 
Roberts, Sam, (2015), Patricia Crone, Questioning Scholar of Islamic History, Dies at 70,
 
Scott, J., & Marshall, G. (Eds.). (2009). A dictionary of sociology. Oxford University Press,
USA.
 
Stibich, Mark, (2022), What Is Religion? The Psychology of Why People Believe, https://www.verywellmind.com/religion-improves-health-2224007
 
Tylor, E. B. (1920). Primitive culture: The origins of culture (Vol. 1). John Murray.
 
UKEssays. (November 2018). What Is Pre Modern Society Sociology Essay. Retrieved fromhttps://www.ukessays.com/essays/sociology/what-is-pre-modern-society-sociology-essay.php?vref=1
 
Vali, A. (1993). Pre-capitalist Iran: A Theoretical History. United Kingdom: I.B. Tauris.
 
Wellhausen, J. (2007). The Arab Kingdom and its Fall. (Wellhausen Press) Translated by Margaret Graham Weir, M.A., Calcutta, Calcutta University.